Chip bán dẫn chuyên dụng, hướng đi chiến lược cho Việt Nam tự chủ công nghệ

Tại Hội thảo “Thách thức và giải pháp thúc đẩy phát triển chip bán dẫn chuyên dụng tại Việt Nam” diễn ra ngày 10/9 tại Hà Nội, ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn, cho rằng trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, năng lực bán dẫn không chỉ có ý nghĩa về kinh tế mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực tự chủ công nghệ, an ninh quốc gia và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Việt Nam đã xác định phát triển bán dẫn là một trong những hướng đi chiến lược. Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí đột phá chiến lược, đồng thời yêu cầu từng bước làm chủ công nghệ bán dẫn. Quyết định số 1018/QĐ-TTg về Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 lựa chọn công thức C = SET + 1, trong đó “S” là Specialized, tức chip chuyên dụng. Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg tiếp tục xác định công nghệ chip bán dẫn và các sản phẩm chip chuyên dụng là nhóm công nghệ, sản phẩm chiến lược cần ưu tiên phát triển.

Khác với chip phục vụ mục đích chung, chip chuyên dụng được thiết kế để giải quyết các bài toán cụ thể, ứng dụng rộng rãi trong camera AI, thiết bị IoT, robot, UAV, hệ thống viễn thông, điện tử công suất, lưới điện thông minh và thiết bị bảo mật. Giá trị của dòng chip này nằm ở khả năng tối ưu hiệu năng, tiết kiệm năng lượng và đáp ứng chính xác nhu cầu sản phẩm.

Theo ông Tuấn, lựa chọn chip chuyên dụng giúp Việt Nam tập trung nguồn lực vào nhu cầu thực tế, tận dụng đội ngũ thiết kế đang hình thành cùng ngành công nghiệp điện tử và thị trường nội địa tiềm năng (viễn thông, AI, ô tô điện, năng lượng, chuyển đổi số). Qua đó, doanh nghiệp Việt có thể làm chủ các khâu giá trị cao như thiết kế, xác minh, kiểm thử và tích hợp chip.

Mặc dù tiềm năng rất lớn, con đường đưa chip chuyên dụng ra thị trường đang gặp phải hàng loạt rào cản kỹ thuật và tài chính. Trong đó, chi phí R&D và rủi ro sản xuất thử (tape-out) lớn. Doanh nghiệp thiết kế chip phải đầu tư khoản chi phí rất cao cho công cụ EDA và thư viện IP bản quyền. Riêng công đoạn sản xuất thử (tape-out) có thể tiêu tốn hàng triệu USD và luôn tiềm ẩn rủi ro thất bại về kỹ thuật.

Bên cạnh đó, Việt Nam thiếu hạ tầng đồng bộ từ thiết kế, chế tạo, đóng gói, kiểm thử đến chứng nhận chất lượng. Doanh nghiệp có đơn hàng nhỏ rất khó tiếp cận các dịch vụ đóng gói, kiểm thử quốc tế với chi phí phù hợp. Sau mẫu chip, việc hoàn thiện phần mềm, bo mạch và đánh giá độ tin cậy cũng đòi hỏi thêm nhiều nguồn lực.

Đáng chú ý là “bài toán con gà - quả trứng” trong thương mại hóa. Doanh nghiệp khó mạnh dạn đầu tư khi chưa có khách hàng đầu tiên, trong khi khách hàng cũng không dễ đặt mua một sản phẩm chip chưa được kiểm chứng trong thực tế. Vòng luẩn quẩn này khiến không ít dự án dừng ở giai đoạn nghiên cứu, chưa thể đi đến thị trường.

Nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là một điểm nghẽn, khi đội ngũ chuyên gia thiết kế chip, kỹ sư kiểm thử, chuyên gia vật liệu và đóng gói chưa đáp ứng đầy đủ tốc độ phát triển của ngành.

Để phá vỡ các nút thắt, giải pháp cốt lõi là chuyển từ hỗ trợ đơn lẻ sang xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ xuyên suốt. Theo định hướng của Bộ KH&CN, thời gian tới sẽ ban hành danh mục khoảng 20 nhóm chip chuyên dụng được Nhà nước ưu tiên đặt hàng, tập trung vào các lĩnh vực như AI, điện toán biên, viễn thông thế hệ mới, cảm biến, IoT, điện tử công suất và bảo mật phần cứng. Danh mục này được kỳ vọng tạo tín hiệu thị trường rõ ràng, giúp doanh nghiệp xác định hướng nghiên cứu, đầu tư và phát triển sản phẩm.

Cùng với đó, Nhà nước sẽ xây dựng chương trình hỗ trợ xuyên suốt từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất thử, đo kiểm đến thương mại hóa. Thay vì chỉ tài trợ cho nghiên cứu, chính sách hướng tới chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp trong giai đoạn đầu và quản lý dựa trên những kết quả kỹ thuật cụ thể.

Một giải pháp quan trọng là sử dụng các dự án đầu tư công, chương trình chuyển đổi số quốc gia và dự án hạ tầng trọng điểm làm “khách hàng đầu tiên” cho chip Việt Nam. Đây có thể là cú hích giúp doanh nghiệp vượt qua giai đoạn khó khăn nhất của quá trình thương mại hóa, đồng thời tạo điều kiện kiểm chứng sản phẩm trong môi trường thực tế.

Bên cạnh thị trường, Việt Nam cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, phòng thử nghiệm, cơ chế chứng nhận và đánh giá độ tin cậy để chip trong nước đáp ứng yêu cầu của thị trường và có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Minh Anh