Nghệ An bảo tồn và phát triển thương hiệu cho giống lúa quý tẻ thơm

Những ngày cuối tháng 10, trên các thửa ruộng ở xã Na Loi, đồng bào Thái chuẩn bị bước vào vụ thu hoạch lúa tẻ thơm. Giữa núi rừng miền Tây xứ Nghệ, giống lúa bản địa này không chỉ mang lại hương vị riêng cho bữa cơm mà còn gắn với tập quán canh tác được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo bà Pịt Thị Hà, Chủ tịch UBND xã Na Loi, lúa tẻ thơm được người dân bản Na Mương gìn giữ, chọn lọc qua nhiều đời, canh tác tại các thung lũng có nguồn nước tự nhiên từ khe Nậm Tắm. Giống lúa phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng địa phương, trong đó có những khu ruộng nằm ở độ cao hơn 600 m so với mực nước biển.
Mỗi năm, người dân chỉ sản xuất một vụ lúa đặc sản. Mạ thường được gieo vào tháng 6, sau đó đưa ra ruộng cấy và thu hoạch vào cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11. Hạt gạo thon dài, nhỏ, trắng trong; khi nấu tỏa hương tự nhiên, cơm mềm, dẻo và có vị ngọt đậm. Theo nhiều hộ dân, cơm vẫn giữ được độ mềm khi để nguội.
Để giữ giống cho vụ sau, mỗi mùa gặt, người dân lựa chọn những bông lúa khỏe, chắc hạt. Công việc này chủ yếu dựa vào kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ, gắn với điều kiện ruộng nước và lịch thời vụ địa phương. Dù canh tác vất vả, nhiều gia đình vẫn dành một phần ruộng tốt để trồng lúa tẻ thơm, giữ hương vị quen thuộc trong bữa cơm, nhất là những dịp sum họp.
Tuy nhiên, giống lúa này có thời gian sinh trưởng từ 120 - 125 ngày, thân cao, mềm, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn; năng suất thường thấp hơn một số giống lúa phổ biến. Những hạn chế ấy đặt ra khó khăn trong việc duy trì và mở rộng sản xuất.

Năm 2021, diện tích lúa tẻ thơm Na Loi đạt khoảng 25–30 ha. Đến năm 2026, diện tích chỉ còn 9–10 ha, tập trung tại bản Na Mương. Sự thu hẹp này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải bảo tồn nguồn giống, đồng thời nâng cao hiệu quả canh tác để người dân tiếp tục gắn bó với cây lúa đặc sản.
Na Loi có diện tích tự nhiên gần 142 km², dân số hơn 4.300 người, gồm các dân tộc Thái, Mông, Khơ Mú và Kinh cùng sinh sống. Đời sống người dân chủ yếu dựa vào nông nghiệp, lâm nghiệp và chăn nuôi. Trong điều kiện đó, phát triển giá trị của những nông sản đặc trưng như gạo tẻ thơm là một hướng đi góp phần cải thiện sinh kế cho đồng bào.
Dù chưa bước vào vụ thu hoạch, gạo tẻ thơm Na Loi đã được nhiều người tìm mua để sử dụng hoặc làm quà biếu. Tuy vậy, theo chính quyền địa phương, sản xuất nhỏ lẻ, nguồn giống có nguy cơ thoái hóa và thiếu liên kết tiêu thụ vẫn là những trở ngại đối với việc phát triển sản phẩm.
Những năm trước, địa phương từng phối hợp với ngành khoa học và công nghệ triển khai các hoạt động phục tráng giống, chọn nguồn giống gốc và cải thiện kỹ thuật canh tác. Để duy trì kết quả, việc bảo tồn cần được thực hiện thường xuyên, gắn với xác định vùng sản xuất phù hợp và hướng dẫn người dân áp dụng quy trình canh tác nhằm ổn định năng suất, chất lượng.
Cùng với giữ giống, xây dựng thương hiệu là yêu cầu cần thiết để nâng giá trị gạo tẻ thơm Na Loi. Bao bì, nhãn hiệu và truy xuất nguồn gốc cần được quan tâm, giúp người tiêu dùng nhận diện sản phẩm. Khi bảo đảm chất lượng và nguồn cung ổn định, đặc sản này sẽ có thêm điều kiện tiếp cận các kênh phân phối, tiến tới xây dựng sản phẩm OCOP thuộc Chương trình mỗi xã một sản phẩm.

Theo ông Hùng, nếu được hỗ trợ về giống, kỹ thuật canh tác và đầu ra ổn định, lúa tẻ thơm Na Loi có thể phát triển thành sản phẩm hàng hóa, góp phần nâng cao đời sống đồng bào vùng cao. Đó cũng là cơ sở để người dân tiếp tục gìn giữ giống lúa đã gắn bó với bản làng qua nhiều thế hệ.

Vũ Thắng