Làng nghề Hà Nội: "Hạt nhân" kinh tế thúc đẩy chuyển đổi số và nông thôn mới

Hà Nội từ lâu đã được ví là cái nôi của các nghề thủ công truyền thống với hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, chiếm tới 47/52 nghề truyền thống của cả nước. Trong đó, UBND Thành phố đã công nhận 337 làng nghề, nghề truyền thống và làng nghề truyền thống. 

Đặc biệt, Thủ đô sở hữu 4 làng nghề được Hội đồng Thủ công Thế giới (WCC) vinh danh là thành viên Mạng lưới các Thành phố Thủ công Sáng tạo Thế giới, bao gồm: Dệt lụa Vạn Phúc, Gốm sứ Bát Tràng, Khảm trai - Sơn mài Chuyên Mỹ và Điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng.

Ông Nguyễn Đình Hoa - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hà Nội nhấn mạnh, Thành phố đánh giá rất cao vai trò của khu vực sản xuất tại các làng nghề trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội vùng nông thôn. Theo ông, sự phát triển của làng nghề không chỉ giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân mà còn tạo tiền đề hình thành các điểm du lịch trải nghiệm, du lịch nông thôn, từ đó từng bước thay đổi tư duy sản xuất và làm lột xác diện mạo nông thôn ngoại thành.

Thực tế cho thấy, tại nhiều địa phương, nguồn nhân lực trẻ sau khi tốt nghiệp các trường đại học trong và ngoài nước đã trở về quê hương, ứng dụng tri thức mới để cùng gia đình bảo tồn, phát triển nghề cổ truyền. Đây chính là nguồn lực quan trọng đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của giai đoạn xây dựng nông thôn mới 2026–2030.

Tại thôn Nhân Hiền (xã Thường Tín), tiếng đục đẽo vang vọng trong các xưởng gỗ là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một làng nghề có lịch sử từ thế kỷ XVII. Nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc - Chủ tịch Hội làng nghề điêu khắc Nhân Hiền chia sẻ, nghệ nhân của làng từng được triều đình trưng tập vào kinh thành Huế để tham gia xây dựng cung đình, lăng tẩm.

Để làm chủ được kỹ thuật chạm khắc tinh xảo, người thợ phải trải qua quá trình khổ luyện lâu dài. Nghệ nhân Hoàng Văn Kế cho biết, anh đã mất gần 10 năm học nghề từ các bậc cha chú; mỗi tác phẩm tùy quy mô có thể mất từ vài ngày đến nhiều tháng để hoàn thiện. Giá trị lớn nhất của sản phẩm Nhân Hiền không chỉ nằm ở nguyên liệu mà chính là "cái hồn" và thần thái riêng biệt.

Hiện nay, Nhân Hiền có khoảng 200 gia đình gắn bó với nghề, chế tác từ các bức phù điêu nhỏ cho đến những pho tượng cao tới 5m, tượng Phật, tượng Hộ Pháp phục vụ trùng tu đền chùa khắp cả nước. Để thích ứng với thị trường, người dân đã chủ động mở rộng sang chất liệu đá bên cạnh gỗ truyền thống.

Về phía chính quyền địa phương, ông Nguyễn Văn Tản - Phó Chủ tịch UBND xã Thường Tín cho biết, địa phương đang phối hợp chặt chẽ với các nghệ nhân quảng bá sản phẩm qua triển lãm và livestream bán hàng. Đặc biệt, tháng 8/2026, UBND xã đã đưa Bản đồ số xã Thường Tín vào vận hành và phát động đợt cao điểm 100 ngày chuyển đổi số, hỗ trợ hộ kinh doanh tiếp cận phương thức bán hàng trực tuyến.

Khác với vẻ trầm mặc của nghề điêu khắc, thôn Trát Cầu (xã Thường Tín) lại mang nhịp sống sản xuất công nghiệp sôi động. Từ nghề bật bông thủ công xưa kia, người dân Trát Cầu đã mạnh dạn đầu tư dây chuyền máy trần, máy thêu, máy sản xuất mút tấm và ruột đệm hiện đại.

Nhớ lại chặng đường thăng trầm, ông Nguyễn Trọng Vinh - Phó Bí thư Chi bộ thôn Trát Cầu (thế hệ thứ ba làm nghề) cho biết, những năm 1980 nghề từng đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, với tinh thần "Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay", các hộ dân đã kiên trì cải tiến kỹ thuật để thích ứng.

Hiện nay, 100% hộ dân trong thôn tham gia sản xuất, kinh doanh chăn, ga, gối, đệm. Không khí sản xuất diễn ra quanh năm, cao điểm từ tháng 9 đến cuối năm. Sản phẩm Trát Cầu không thua kém các thương hiệu lớn về mẫu mã, chất lượng nhưng có giá thành rất cạnh tranh.

Trong khi đó, Sơn Đồng và Chuyên Mỹ là hai điểm sáng điển hình cho mô hình làng nghề hội nhập quốc tế. Tại xã Sơn Đồng, làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ hiện quy tụ gần 400 cơ sở sản xuất, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 2.000 lao động tại chỗ và hàng nghìn lao động địa phương lân cận. Ngày 17/01/2026, Sơn Đồng chính thức được công nhận là "Làng thủ công thế giới về tác phẩm chạm khắc gỗ tâm linh và sơn mài mạ vàng".

 Ông Cao Văn Tâm - Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Đồng khẳng định, địa phương đặt mục tiêu giai đoạn 2026–2030 là chuyển đổi tư duy từ "đạt chuẩn" sang phát triển nông thôn hiện đại, bền vững, số hóa và hội nhập.

Còn tại xã Chuyên Mỹ lại phát triển đa dạng các nghề như khảm trai - sơn mài, may mặc, mộc mỹ nghệ. Năm 2025, tổng giá trị sản xuất của xã đạt khoảng 6.900 tỷ đồng (riêng công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp đạt hơn 2.400 tỷ đồng), thu nhập bình quân đạt khoảng 78 triệu đồng/người/năm.

Bà Nguyễn Thị Thùy Hương - Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ nhấn mạnh, việc gia nhập Mạng lưới các Thành phố Thủ công Sáng tạo Thế giới từ năm 2025 là trụ cột để xã hướng tới mục tiêu đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại vào năm 2027.

Mặc dù đạt được nhiều kết quả ấn tượng, các làng nghề Hà Nội cũng đang đứng trước sức ép cạnh tranh gay gắt từ thị trường toàn cầu. Ông Nguyễn Đình Hoa - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hà Nội cho rằng, nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo truyền nghề, nhân cấy nghề và có chính sách đãi ngộ thỏa đáng cho các nghệ nhân, thợ giỏi.

Đồng thời, các cơ sở sản xuất phải đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, cải tiến mẫu mã sao cho vừa giữ được "hồn cốt" văn hóa dân tộc, vừa phù hợp với thị hiếu tiêu dùng hiện đại.

Trong giai đoạn 2026–2030, việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản, ứng dụng chuyển đổi số, bảo vệ môi trường và phát triển du lịch sinh thái - trải nghiệm sẽ tiếp tục là kim chỉ nam giúp các làng nghề Hà Nội củng cố vị thế, làm giàu cho người dân và kiến tạo nên những vùng quê nông thôn mới văn minh, hiện đại nhưng giàu bản sắc.

Minh Phương