Hiệp định VEFTA: Cơ hội xuất khẩu bứt phá cho doanh nghiệp Việt

Ngày 18/10/2026, tại Hà Nội, Việt Nam cùng 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) bao gồm: Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein đã chính thức ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA). Đây là thành quả sau 14 năm kiên trì đàm phán với 21 phiên họp chính thức, đánh dấu mốc quan trọng giúp nâng tổng số hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam tham gia lên con số 18.

Hiệp định VEFTA thiết lập một khuôn khổ hợp tác toàn diện giữa Việt Nam và khu vực kinh tế EFTA. Dù có quy mô dân số không quá lớn, các quốc gia EFTA lại sở hữu mức thu nhập bình quân đầu người thuộc hàng cao nhất thế giới cùng sức mua vượt trội. Việc kết nối trực tiếp với thị trường này không chỉ giúp Việt Nam đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống, mà còn tạo động lực để nâng tầm vị thế của hàng hóa Việt trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Hơn 90% dòng thuế về 0% và bức tranh thương mại - đầu tư

Tại hội thảo "Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam", tổ chức ngày 11/11 tại Hà Nội, bà Nguyễn Phương Linh, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại (Bộ Tài chính), các nước EFTA cam kết xóa bỏ hơn 90% số dòng thuế ngay khi Hiệp định có hiệu lực, tương ứng khoảng 99,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này.

Đáng chú ý, toàn bộ hàng công nghiệp, trong đó có thủy sản, được đưa về thuế suất 0% ngay khi Hiệp định có hiệu lực. Nhiều mặt hàng nông sản có thế mạnh của Việt Nam như cà phê, gạo, rau quả và mật ong cũng được hưởng các cam kết mở cửa đáng kể.

Mức độ mở cửa giữa các thành viên EFTA có sự khác biệt. Thụy Sĩ và Liechtenstein xóa bỏ khoảng 85% số dòng thuế, trong đó hàng nông nghiệp khoảng 40%. Na Uy cam kết xóa bỏ hơn 90,7% số dòng thuế, tỷ lệ đối với hàng nông nghiệp là 53%. Iceland có mức cam kết tương ứng hơn 94% và 74%.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cam kết tự do hóa hơn 86% số dòng thuế nhập khẩu từ EFTA vào cuối lộ trình, tương ứng hơn 99% kim ngạch nhập khẩu. Lộ trình cắt giảm kéo dài 3, 5, 7, 10, 12 và 15 năm tùy nhóm hàng.

Một số mặt hàng như thủy sản, dược phẩm, máy móc và thiết bị điện có lộ trình tối đa 10 năm; phần lớn dụng cụ, thiết bị quang học, đo lường và y tế được xóa bỏ thuế ngay. Đối với thuế xuất khẩu, Việt Nam có cam kết với 69 dòng thuế, thực hiện duy trì hoặc cắt giảm theo lộ trình 5, 10 và 15 năm.

Theo Cục Hải quan, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam đạt khoảng 405 triệu USD, nhập khẩu khoảng 1,52 tỷ USD.

Đại diện Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) cho biết, EFTA là khu vực có thu nhập bình quân đầu người cao, người tiêu dùng chú trọng chất lượng, tính bền vững và trách nhiệm môi trường.

Đây là cơ hội cho các ngành hàng Việt Nam có thế mạnh như dệt may, da giày, nông sản, thủy sản và hàng chế biến. Bên cạnh thương mại, Hiệp định còn mở ra dư địa thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, công nghệ sạch, dược phẩm và sản xuất tiên tiến.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, đánh giá EFTA là thị trường có sức mua và yêu cầu cao về chất lượng, uy tín cũng như trách nhiệm của nhà cung cấp. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn tại những thị trường như Thụy Sĩ, Na Uy có thể tạo lợi thế cho doanh nghiệp khi mở rộng sang các thị trường khó tính khác.

"Thách thức kép": Hàng rào kỹ thuật khắt khe và bài toán Quy tắc xuất xứ

Thuế suất 0% chỉ được áp dụng khi hàng hóa đáp ứng chính xác Quy tắc xuất xứ. Đại diện Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, Chương Xuất xứ của VEFTA gồm 31 điều kèm Biểu quy tắc xuất xứ cụ thể cho từng mặt hàng (PSR) xây dựng theo Danh mục HS 2022 với khoảng 1.440 quy tắc.

Khảo sát thực thi Hiệp định EVFTA của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho thấy: khoảng 1/3 doanh nghiệp Việt Nam không tận dụng được ưu đãi thuế quan vì không đáp ứng được quy tắc xuất xứ hoặc thiếu thông tin cụ thể.

Bên cạnh đó, thị trường EFTA đặt ra các tiêu chuẩn phi thuế quan vô cùng nghiêm ngặt về An toàn thực phẩm và Kiểm dịch động thực vật (SPS), Hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT), trách nhiệm xã hội, quản lý rừng bền vững và chống khai thác thủy sản bất hợp pháp (IUU). Hàng hóa dù có thuế suất 0% nhưng thiếu chứng nhận vùng trồng, dữ liệu truy xuất nguồn gốc hoặc không đạt chuẩn môi trường vẫn sẽ bị loại khỏi thị trường.

Chiến lược chuẩn bị của doanh nghiệp Việt trong "giai đoạn cửa sổ"

Nhấn mạnh tại Hội thảo phân tích về Hiệp định VEFTA, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI, khẳng định: Hiệp định VEFTA đã chính thức được ký kết nhưng chưa có hiệu lực (hiệp định sẽ có hiệu lực sau 60 ngày kể từ khi hai bên hoàn tất thủ tục phê chuẩn). Khoảng thời gian này chính là "giai đoạn cửa sổ" mang tính quyết định đối với cộng đồng doanh nghiệp.

"Doanh nghiệp tuyệt đối không nên chờ đến khi hiệp định có hiệu lực mới bắt đầu tìm hiểu quy định, vì khi đó cơ hội đã thuộc về những đơn vị chuẩn bị sớm hơn. Rủi ro hơn cả là việc doanh nghiệp tự ý đưa ưu đãi thuế quan vào tính toán giá trong hợp đồng thương mại khi các cam kết thuế ưu đãi chưa chính thức áp dụng", ông Tuấn, Phó Tổng thư ký VCCI chia sẻ. 

Tương tự, bà Nguyễn Sơn Trà, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) cho biết, việc Việt Nam và EFTA ký kết Hiệp định VEFTA mở ra cơ hội đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Tuy nhiên, cũng như bất cứ FTA nào Việt Nam đang thực thi hay chuẩn bị kí kết, Hiệp định VEFTA bên cạnh những cơ hội còn đặt ra một số thách thức về đáp ứng các tiêu chuẩn cao của thị trường, những yêu cầu nghiêm ngặt về chất lượng, an toàn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

“Để tận dụng hiệu quả ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp phải chủ động về nguồn nguyên liệu, hoàn thiện hệ thống quản lý và chứng từ xuất xứ theo đúng quy định của hiệp định. Khi sức ép cạnh tranh và chi phí tuân thủ gia tăng, nhiều doanh nghiệp có thể gặp khó khăn về nguồn lực, công nghệ và chi phí đầu tư để đáp ứng yêu cầu của thị trường, trong khi phải cạnh tranh với hàng hóa, dịch vụ chất lượng cao từ chính các nước EFTA”, bà Trà khuyến cáo.

Còn theo ông Nguyễn Hoàng Hà, Phó Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), VEFTA đã được ký kết, nhưng ưu đãi thuế quan chỉ thực sự trở thành lợi thế khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn thị trường và yêu cầu của từng nhà nhập khẩu. Vì vậy, khoảng thời gian chờ Hiệp định có hiệu lực cần được tận dụng để rà soát nguồn nguyên liệu, chuẩn hóa hồ sơ xuất xứ, hoàn thiện quy trình truy xuất và nâng cao năng lực sản xuất xanh.

Cùng với sự chủ động của doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các hiệp hội cần sớm hoàn thiện hướng dẫn, cung cấp thông tin và hỗ trợ tháo gỡ vướng mắc theo từng ngành hàng. Khi có sự chuẩn bị đồng bộ, những cam kết ưu đãi của VEFTA mới có thể chuyển hóa thành giá bán cạnh tranh, đơn hàng ổn định và thị phần bền vững tại thị trường EFTA.

Minh Phương