Gỡ "nút thắt" dư lượng và bài toán kiểm soát từ gốc để ngành sầu riêng bứt phá

Hiện nay, một trong những rào cản kỹ thuật lớn nhất ảnh hưởng đến uy tín sầu riêng Việt Nam là tình trạng nhiễm dư lượng kim loại nặng cadmium. Theo các chuyên gia, dù cảnh báo này đã bước sang năm thứ ba nhưng nhận thức của nhiều nhà vườn vẫn còn mơ hồ.

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này xuất phát từ thói quen lạm dụng phân lân đơn có tính chua để kích thích ra hoa. Bên cạnh đó, đặc tính thổ nhưỡng, đất trũng phèn tại Đồng bằng sông Cửu Long có độ pH thấp (từ 5.0 đến 5.5) khiến cây dễ hấp thụ độc chất vào quả.

Tại hội thảo "Nâng tầm giá trị - Kết nối tiêu thụ" diễn ra ngày 6/6 trong khuôn khổ Ngày hội sầu riêng Trường Thành, GS.TS Trần Văn Hâu, nguyên giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ đề xuất bà con cần cải tạo môi trường đất bằng cách bón vôi, bổ sung phân hữu cơ và ứng dụng công nghệ than sinh học (biochar) để nâng độ pH lên trên 6.5.

Đồng thời, việc đẩy mạnh sản xuất nghịch vụ tại miền Tây sẽ giúp sầu riêng Việt Nam tránh được tình trạng dội chợ và giữ giá trị cao khi các đối thủ Đông Nam Á bước vào chính vụ thu hoạch thuận thiên.

Tính đến giữa năm 2026, dù Tổng cục Hải quan Trung Quốc đã phê duyệt thêm nhiều cơ sở, nhưng áp lực lên hệ thống kiểm nghiệm vẫn chạm ngưỡng giới hạn vào cao điểm thu hoạch.

Tại Lâm Đồng, diện tích sầu riêng dự kiến vượt 45.550 ha với sản lượng trên 310.000 tấn, nhưng toàn tỉnh hiện chỉ có 2 cơ sở được phía Trung Quốc công nhận kiểm nghiệm cadmium và vàng O. Đáng chú ý, số lượng phòng kiểm nghiệm được phía bạn chấp thuận có sự biến động: từ 24 phòng xuống còn khoảng 15-17 phòng do một số đơn vị không đạt yêu cầu khi phía nhập khẩu kiểm tra lại.

Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết việc siết chặt Lệnh 280 từ phía Trung Quốc khiến công tác kiểm tra mã số vùng trồng và dư lượng bị đẩy mạnh, kéo dài thời gian xét nghiệm. Điều này buộc nhiều doanh nghiệp phải gửi mẫu về các thành phố lớn như Cần Thơ, TP.HCM hoặc Hà Nội, làm gia tăng đáng kể chi phí và thời gian lưu thông hàng hóa.

Nhiều chuyên gia khẳng định, "điểm nghẽn" thực sự không nằm ở số lượng phòng kiểm nghiệm mà ở quy trình tổ chức, giám sát chất lượng. Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đắk Lắk, nhấn mạnh: "Muốn xuất khẩu bền vững, phải thiết lập quy trình kiểm soát nông sản bài bản từ khâu sản xuất, thu hoạch đến sơ chế".

Để hoạt động xuất khẩu nông sản nói chung và sầu riêng nói riêng phát triển bền vững, theo ông Trung, cần xây dựng hệ thống quản lý theo chuỗi liên kết khép kín giữa doanh nghiệp xuất khẩu, cơ sở đóng gói, vùng nguyên liệu và người dân. "Xuất khẩu phải được tổ chức theo toàn bộ chuỗi sản xuất. Doanh nghiệp đủ điều kiện xuất khẩu cần liên kết chặt chẽ với vùng trồng, cơ sở đóng gói và nông dân. Điểm nghẽn của hoạt động xuất khẩu nhiều năm qua nằm ở khâu tổ chức thực hiện, giám sát và kiểm soát chất lượng, chứ không phải thiếu phòng kiểm nghiệm",  ông Trung nói.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Võ Nguyễn Phúc Hạnh, đại diện Công ty Cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu cho biết, việc nâng cao năng suất và chất lượng sầu riêng là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự thay đổi tư duy từ gốc rễ của người nông dân.

Do đó, các cơ quan quản lý nhà nước và chuyên gia cần tiếp tục xây dựng chiến lược tập huấn, chuyển giao kỹ thuật bài bản nhằm giúp người dân hiểu rõ nguy cơ, làm chủ công nghệ điều khiển ra hoa và quy trình quản lý đất. Chỉ khi có sự đồng hành và thay đổi đồng bộ này, sầu riêng Việt Nam mới có thể tự tin khẳng định vị thế vững chắc và phát triển bền vững trên trường quốc tế.

Mạnh Nghiệp