Ngành thuế 'soi' nhóm lãi mỏng bất thường: Doanh nghiệp cần làm gì?

Mới đây, Cục Thuế (Bộ Tài chính) thông báo tăng cường kiểm tra và quản lý thuế đối với các doanh nghiệp báo cáo thuế thua lỗ nhiều năm, lãi mỏng, tập trung vào 302 doanh nghiệp có doanh thu trên 1.000 tỷ đồng.

Phóng viên Thương hiệu và Pháp luật đã có cuộc trao đổi với Luật sư Trần Đình Khiêm, Công ty Luật TGS xoay quanh vấn đề này.

Bước chuyển trong chính sách quản lý thuế

-     Ông nhìn nhận thế nào về việc Cục Thuế rà soát doanh nghiệp có doanh thu lớn nhưng lãi mỏng hoặc báo lỗ? Liệu đây có thể được coi là một bước chuyển trong chính sách quản lý thuế, thưa ông?

Luật sư Trần Đình Khiêm: Dưới góc độ pháp lý, việc cơ quan thuế tăng cường rà soát các doanh nghiệp có doanh thu lớn nhưng lợi nhuận thấp hoặc liên tục báo lỗ có thể được xem là một bước chuyển đáng chú ý trong phương thức quản lý thuế, từ bị động sang chủ động, dựa trên phân tích dữ liệu và đánh giá rủi ro. Đây là cách tiếp cận phù hợp với xu hướng quản lý thuế hiện đại, thay vì kiểm tra đại trà, cơ quan thuế tập trung vào các nhóm đối tượng có dấu hiệu bất thường để nâng cao hiệu quả giám sát.

Theo quy định của Luật Quản lý thuế 2019, cơ quan thuế có quyền thu thập, xử lý thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu và áp dụng nguyên tắc quản lý rủi ro trong quản lý thuế. 

Việc tập trung rà soát nhóm doanh nghiệp có doanh thu lớn nhưng lãi mỏng hoặc báo lỗ không chỉ là biện pháp kỹ thuật trong quản lý thuế mà còn phản ánh định hướng siết chặt kỷ cương tài chính, chống thất thu ngân sách và bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh. Đồng thời, điều này cũng đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp phải nâng cao tính minh bạch trong kế toán, tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ kê khai, chứng minh tính hợp lý, hợp lệ của chi phí và giao dịch phát sinh.

-       Theo ông, tiêu chí nào để xác định một doanh nghiệp thuộc diện “lỗ nhiều năm” hoặc “lãi mỏng” cần thanh tra, kiểm tra?

Luật sư Trần Đình Khiêm: Việc xác định doanh nghiệp thuộc diện “lỗ nhiều năm” hoặc “lãi mỏng” không được quy định bằng một ngưỡng cứng duy nhất trong pháp luật, mà được thực hiện theo cơ chế quản lý rủi ro trên cơ sở dữ liệu và các chỉ số phân tích tài chính theo Luật Quản lý thuế 2019.

Trước hết, tiêu chí phổ biến là tình trạng doanh nghiệp báo lỗ liên tục từ hai năm trở lên, đặc biệt trong khi vẫn duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh bình thường hoặc có dấu hiệu mở rộng quy mô. Trường hợp doanh nghiệp có doanh thu lớn nhưng kết quả kinh doanh âm kéo dài sẽ bị đánh giá là có rủi ro cao, bởi điều này không phản ánh đúng logic thị trường thông thường.

Bên cạnh đó, khái niệm “lãi mỏng” thường được xác định thông qua các tỷ suất lợi nhuận bất thường thấp so với ngành nghề tương ứng. Cơ quan thuế sẽ so sánh tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu, trên chi phí hoặc trên vốn của doanh nghiệp với mặt bằng chung của ngành. Nếu doanh nghiệp có doanh thu hàng nghìn tỷ đồng nhưng tỷ lệ lợi nhuận chỉ ở mức rất thấp trong nhiều năm, đây là dấu hiệu cần được đưa vào diện rà soát.

Một tiêu chí quan trọng khác là sự không tương xứng giữa doanh thu, chi phí và lợi nhuận, đặc biệt khi chi phí tăng cao bất thường mà không có giải trình hợp lý. Ngoài ra, cơ quan thuế cũng xem xét yếu tố giao dịch liên kết và dấu hiệu chuyển lợi nhuận ra nước ngoài, nhất là đối với các doanh nghiệp FDI hoặc doanh nghiệp thuộc tập đoàn đa quốc gia. Khi doanh nghiệp liên tục báo lỗ tại Việt Nam nhưng công ty mẹ hoặc các bên liên kết vẫn ghi nhận lợi nhuận cao, đây là một chỉ báo rủi ro điển hình trong quản lý thuế.

Như vậy, với các doanh nghiệp, cơ quan thuế sẽ đối chiếu giữa sổ sách kế toán, hóa đơn, chứng từ với dữ liệu từ hệ thống quản lý, ngân hàng và bên thứ ba nhằm xác định việc kê khai có đầy đủ, đúng thời điểm và đúng bản chất hay không. Những trường hợp ghi nhận doanh thu không đầy đủ hoặc điều chỉnh giữa các kỳ nhằm làm giảm lợi nhuận sẽ bị xem xét.

Tiếp theo là kiểm tra chi phí được trừ. Các khoản chi phí lớn như chi phí dịch vụ, chi phí quản lý, quảng cáo, lãi vay và chi trả cho bên liên kết sẽ được rà soát kỹ. Nếu không có đủ chứng từ hợp pháp hoặc không phục vụ hoạt động kinh doanh, các khoản này sẽ bị loại…

-       Vậy theo ông, việc bị đưa vào danh sách kiểm tra có đồng nghĩa với dấu hiệu vi phạm pháp luật thuế hay không?

Luật sư Trần Đình Khiêm: Việc một doanh nghiệp bị đưa vào danh sách kiểm tra của Cục Thuế không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đó đã có hành vi vi phạm pháp luật thuế.

Thực tế, việc đưa doanh nghiệp vào diện kiểm tra chỉ phản ánh rằng doanh nghiệp đó có một hoặc một số chỉ báo rủi ro như doanh thu lớn nhưng lợi nhuận thấp, báo lỗ kéo dài, có giao dịch liên kết phức tạp hoặc biến động bất thường về chi phí, doanh thu. Đây là các tiêu chí kỹ thuật phục vụ quản lý thuế, được pháp luật cho phép áp dụng theo các quy định tại Nghị định 126/2020/NĐ-CP về phân loại người nộp thuế theo mức độ rủi ro.

Cũng cần nhấn mạnh rằng, trong quá trình kiểm tra, cơ quan thuế có trách nhiệm đánh giá khách quan, dựa trên hồ sơ, chứng từ và giải trình của doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp chứng minh được việc kê khai là đúng quy định, chi phí hợp lý, giao dịch tuân thủ nguyên tắc thị trường thì sẽ không bị xử lý. Ngược lại, chỉ khi phát hiện hành vi kê khai sai, trốn thuế hoặc chuyển giá thì cơ quan thuế mới tiến hành ấn định thuế, truy thu và xử phạt theo quy định pháp luật.

Ngoài ra, pháp luật hiện hành cũng bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người nộp thuế trong quá trình thanh tra, kiểm tra, bao gồm quyền giải trình, cung cấp tài liệu, khiếu nại hoặc khởi kiện đối với quyết định của cơ quan thuế nếu cho rằng không phù hợp.

-       Quy định hiện hành có đủ rõ ràng để phân biệt giữa hoạt động kinh doanh thực sự khó khăn và hành vi chuyển giá, trốn thuế hay chưa?

Luật sư Trần Đình Khiêm: Quy định pháp luật thuế hiện hành của Việt Nam nhìn chung đã thiết lập được khung pháp lý tương đối đầy đủ để phân biệt giữa trường hợp doanh nghiệp kinh doanh thua lỗ thực sự và hành vi chuyển giá, trốn thuế. Tuy nhiên, trên thực tế, việc phân định ranh giới giữa “lỗ thật” và “lỗ do chuyển giá” vẫn không hoàn toàn rõ ràng và mang tính kỹ thuật cao.

Nguyên nhân là bởi hoạt động kinh doanh chịu tác động của nhiều yếu tố khách quan như biến động thị trường, chiến lược đầu tư dài hạn, chi phí mở rộng, khấu hao lớn hoặc cạnh tranh ngành.

Một doanh nghiệp có thể lỗ trong nhiều năm đầu nhưng vẫn hoàn toàn hợp lý về mặt kinh tế. Trong khi đó, các hành vi chuyển giá ngày càng tinh vi, được thực hiện thông qua nhiều lớp giao dịch, đặc biệt là các khoản phí nội bộ, lãi vay, chuyển giao tài sản vô hình, khiến việc chứng minh vi phạm trở nên phức tạp.

Pháp luật hiện hành chủ yếu đưa ra nguyên tắc và phương pháp xác định, thay vì các tiêu chí định lượng cứng để kết luận vi phạm. Cơ quan thuế phải dựa vào phân tích so sánh, dữ liệu ngành, thông tin từ bên thứ ba và hồ sơ do doanh nghiệp cung cấp để đánh giá. Điều này đồng nghĩa với việc kết luận cuối cùng thường phụ thuộc vào năng lực phân tích, chứng cứ thu thập được và cả mức độ hợp tác, giải trình của doanh nghiệp.

Ngoài ra, một số quy định dù đã tiếp cận chuẩn mực quốc tế nhưng vẫn còn khoảng trống trong thực thi, ví dụ như việc thiếu cơ sở dữ liệu so sánh độc lập, hạn chế trong tiếp cận thông tin xuyên biên giới hoặc sự khác biệt trong cách hiểu và áp dụng giữa các cơ quan. Điều này đôi khi dẫn đến cách nhìn nhận chưa thống nhất giữa doanh nghiệp và cơ quan thuế về cùng một vấn đề.

Do đó, xu hướng quản lý hiện nay không chỉ dựa vào quy định pháp luật mà còn kết hợp với tăng cường dữ liệu, nâng cao năng lực thanh tra và thúc đẩy cơ chế hợp tác, minh bạch giữa cơ quan thuế và doanh nghiệp.

Doanh nghiệp cần quản trị chủ động, có thể giải trình

-         Nhóm chịu tác động mạnh nhất của chính sách này là các doanh nghiệp nào, thưa ông?

Luật sư Trần Đình Khiêm: Dưới góc độ pháp lý và thực tiễn quản lý thuế, nhóm chịu tác động rõ nét nhất từ việc tăng cường rà soát thường là các doanh nghiệp có quy mô doanh thu lớn nhưng tỷ suất lợi nhuận thấp kéo dài hoặc liên tục báo lỗ.

Đáng chú ý, các doanh nghiệp có giao dịch liên kết, đặc biệt là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, thường chịu tác động lớn hơn do liên quan trực tiếp đến vấn đề chuyển giá. Theo Nghị định 132/2020/NĐ-CP, các doanh nghiệp này phải tuân thủ nguyên tắc giao dịch độc lập, kê khai và lập hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết. Khi có dấu hiệu doanh thu cao nhưng lợi nhuận thấp, cơ quan thuế có cơ sở để kiểm tra việc phân bổ chi phí, giá mua – bán nội bộ và khả năng điều chuyển lợi nhuận ra nước ngoài.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thương mại, phân phối, bán lẻ hoặc nền tảng số cũng là nhóm dễ bị rà soát, do đặc thù doanh thu lớn, biên lợi nhuận mỏng và chi phí vận hành cao. Tuy nhiên, nếu việc ghi nhận chi phí không hợp lý, hợp lệ hoặc không có đầy đủ chứng từ chứng minh, cơ quan thuế có thể loại trừ khi xác định thu nhập chịu thuế theo quy định của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp. Ngoài ra, các doanh nghiệp liên tục báo lỗ nhưng vẫn mở rộng quy mô hoạt động, tăng vốn hoặc duy trì doanh thu ổn định cũng nằm trong diện bị giám sát chặt. 

Tổng thể, chính sách này không nhằm vào một loại hình doanh nghiệp cụ thể mà tập trung vào các trường hợp có dấu hiệu rủi ro cao về thuế. Tuy nhiên, những doanh nghiệp có cấu trúc giao dịch phức tạp, chi phí lớn, liên kết nhiều bên hoặc có sự chênh lệch bất thường giữa doanh thu và lợi nhuận sẽ là nhóm chịu tác động trực tiếp và rõ rệt nhất.

-       Trong trường hợp bị kết luận có sai phạm, doanh nghiệp có thể đối mặt với những chế tài nào?

Luật sư Trần Đình Khiêm: Trong trường hợp cơ quan thuế kết luận doanh nghiệp có sai phạm, các chế tài áp dụng sẽ phụ thuộc vào tính chất, mức độ vi phạm và hậu quả phát sinh, được quy định chủ yếu trong Luật Quản lý thuế 2019 và các văn bản xử phạt liên quan.

Trước hết, chế tài phổ biến nhất là truy thu thuế. Khi phát hiện doanh nghiệp kê khai sai làm giảm số thuế phải nộp hoặc tăng số thuế được hoàn, cơ quan thuế sẽ xác định lại nghĩa vụ thuế đúng và yêu cầu doanh nghiệp nộp bổ sung phần chênh lệch. Đi kèm với đó là tiền chậm nộp, được tính trên số tiền thuế thiếu trong suốt thời gian chậm nộp theo quy định của Luật Quản lý thuế.

Bên cạnh nghĩa vụ tài chính, doanh nghiệp còn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính về thuế theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP. Mức phạt sẽ tùy thuộc vào hành vi cụ thể, như kê khai sai nhưng không dẫn đến thiếu thuế, kê khai sai dẫn đến thiếu thuế, hay sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp. Trong nhiều trường hợp, mức phạt có thể tính theo tỷ lệ phần trăm trên số thuế bị thiếu hoặc số tiền vi phạm.

Đối với các hành vi nghiêm trọng hơn, như trốn thuế có tổ chức, gian lận thuế với số tiền lớn hoặc tái phạm nhiều lần, doanh nghiệp và cá nhân liên quan có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Tùy theo mức độ, hình phạt có thể bao gồm phạt tiền lớn, cấm kinh doanh, thậm chí phạt tù đối với cá nhân có hành vi vi phạm.

Ngoài ra, cơ quan thuế có thể áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả và cưỡng chế thi hành quyết định hành chính thuế, như cưỡng chế trích tiền từ tài khoản ngân hàng, kê biên tài sản hoặc dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu nếu doanh nghiệp không tự nguyện chấp hành nghĩa vụ…

Ở góc độ thực tiễn, việc bị kết luận sai phạm còn có thể ảnh hưởng đến uy tín, khả năng tiếp cận vốn, đối tác và môi trường kinh doanh của doanh nghiệp.

-       Ông có khuyến nghị gì để doanh nghiệp vừa tuân thủ đúng quy định thuế, vừa hạn chế rủi ro pháp lý trong bối cảnh siết chặt quản lý hiện nay?

Luật sư Trần Đình Khiêm:  Trong bối cảnh Cục Thuế tăng cường quản lý theo hướng dựa trên dữ liệu và phân tích rủi ro, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy “kê khai đúng” sang “quản trị tuân thủ chủ động và có thể giải trình”.

Trước hết, doanh nghiệp nên xây dựng hệ thống kế toán và quản trị tài chính minh bạch, bảo đảm sự nhất quán giữa báo cáo tài chính, tờ khai thuế và dữ liệu hóa đơn. Việc ghi nhận doanh thu, chi phí cần bám sát bản chất kinh tế của giao dịch, tránh các cách xử lý mang tính kỹ thuật kế toán nhưng không phản ánh đúng thực tế, bởi đây là điểm dễ bị cơ quan thuế đặt vấn đề khi thanh tra.

Một khuyến nghị quan trọng là doanh nghiệp cần chủ động rà soát các khu vực rủi ro cao, đặc biệt là các khoản chi phí lớn, chi phí bất thường và các giao dịch với bên liên kết. Theo Nghị định 132/2020/NĐ-CP, các giao dịch liên kết phải tuân thủ nguyên tắc giá thị trường, do đó doanh nghiệp cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết, đồng thời có cơ sở so sánh và giải trình hợp lý về mức lợi nhuận.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp nên thiết lập cơ chế tự kiểm tra, đánh giá tuân thủ thuế định kỳ, coi đây như một hoạt động kiểm toán nội bộ. Việc phát hiện sớm sai sót và điều chỉnh kịp thời sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ bị truy thu và xử phạt khi cơ quan thuế tiến hành kiểm tra. Doanh nghiệp cần bảo đảm rằng mọi số liệu, giao dịch đều có thể truy vết, có tài liệu chứng minh và có câu chuyện hợp lý về mặt kinh tế. Trong thực tiễn, khả năng giải trình thuyết phục đôi khi quan trọng không kém bản thân số liệu kê khai.

Tóm lại, trong bối cảnh quản lý thuế ngày càng chặt chẽ, cách tiếp cận hiệu quả nhất không phải là đối phó khi bị thanh tra mà là chủ động xây dựng hệ thống tuân thủ bền vững, minh bạch và có khả năng giải trình cao. Đây không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là yếu tố giúp doanh nghiệp nâng cao uy tín và phát triển ổn định trong dài hạn.

Xin cảm ơn ông!

Lam Thanh thực hiện