Men say đại ngàn bên hồ Lắk: Khi rượu cần kể chuyện văn hóa M’nông

Khi một ché rượu trở thành câu chuyện văn hóa

Trong đời sống của người M’nông, rượu cần không đơn thuần là một thức uống. Bên ché rượu, người dân gặp gỡ, trò chuyện, đón tiếp khách quý và cùng chia sẻ niềm vui trong những dịp quan trọng của cộng đồng. Vì thế, phía sau vị men còn là những quy tắc ứng xử, tình đoàn kết và ký ức văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đó cũng là tinh thần được gửi gắm trong Lễ hội Rượu cần của người M’nông bên hồ Lắk năm 2026, diễn ra trong hai ngày 29 và 30/8 tại khu vực Buôn Juin, xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk, với chủ đề “Men say đại ngàn - Hồn M’nông bên hồ Lắk”.

Đây là lần đầu tiên địa phương tổ chức lễ hội chuyên đề về rượu cần của người M’nông, trong khuôn khổ các hoạt động hưởng ứng Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026, đồng thời hướng tới quảng bá văn hóa, con người và tiềm năng du lịch của vùng hồ Lắk.

Không gian lễ hội vì thế không chỉ có rượu. Đó là tiếng cồng chiêng, những điệu múa truyền thống, các trò chơi dân gian, nghề thủ công, ẩm thực bản địa, thuyền độc mộc và hình ảnh voi nhà - những thành tố cùng tạo nên bức tranh văn hóa Tây Nguyên bên hồ Lắk. 

Tối 29/8, lễ hội chính thức khai mạc với chương trình nghệ thuật “Câu chuyện bên hồ Lắk”.

Từ hình ảnh hai cha con chèo thuyền độc mộc trên hồ, chương trình dẫn dắt người xem vào không gian buôn làng, nơi người dân chuẩn bị ché rượu, nhóm bếp lửa, đánh chiêng và đón khách. Nghi thức cắm rượu cần, nhóm lửa và mời khách thưởng thức được tái hiện trang trọng, qua đó làm nổi bật nét đẹp trong văn hóa ứng xử của người M’nông.

Theo ông Nguyễn Anh Tú, Chủ tịch UBND xã Liên Sơn Lắk, Trưởng Ban Tổ chức lễ hội, vùng đất này không chỉ sở hữu cảnh quan hồ Lắk mà còn lưu giữ kho tàng văn hóa phong phú của cộng đồng các dân tộc, đặc biệt là người M’nông.

Từ tiếng nói, trang phục, cồng chiêng, dân ca, dân vũ đến nghề thủ công và phong tục, tập quán, những giá trị ấy tạo nên bản sắc riêng của vùng đất.

Trong hệ thống văn hóa đó, rượu cần giữ một vị trí đặc biệt khi hiện diện trong lễ hội, những dịp gặp gỡ, đón khách và các sự kiện quan trọng của buôn làng.

“Con đường Rượu cần” và câu chuyện truyền nghề

Một trong những điểm nhấn của lễ hội là không gian “Con đường Rượu cần”.

Tại đây, người dân và du khách có cơ hội tìm hiểu về loại thức uống truyền thống của người M’nông, từ nguyên liệu, cách làm men đến quá trình ủ rượu. Hoạt động trải nghiệm giúp những tri thức dân gian vốn được truyền miệng, truyền nghề có thêm một không gian để giới thiệu với thế hệ trẻ và khách du lịch.

Nếu chỉ giới thiệu một ché rượu thành phẩm, du khách mới chỉ nhìn thấy “phần ngọn”. Khi được trực tiếp quan sát quá trình làm men, ủ rượu và nghe người dân kể về cách rượu cần hiện diện trong đời sống cộng đồng, sản phẩm văn hóa ấy trở thành một câu chuyện có chiều sâu hơn.

Bởi giá trị của rượu cần không nằm riêng trong vị men. Nó nằm ở tri thức bản địa phía sau mỗi ché rượu, ở đôi bàn tay của người làm men, ở cách cộng đồng cùng thưởng thức và ở những câu chuyện được kể bên ché rượu.

Không khí lễ hội còn được tạo nên bởi hàng loạt hoạt động tương tác. Cuộc thi “Vua rượu cần” là một trong những điểm nhấn thu hút sự quan tâm. Kết quả, ông Y Tinh Ênuôl, ở buôn Juin, giành danh hiệu “Vua rượu cần” năm 2026; giải Nhì thuộc về ông Y Hang Rơ Ông ở buôn Hang Ja và giải Ba thuộc về ông Y Rin Nơm ở buôn Dơng Yang.

Bên cạnh đó là các trò chơi dân gian như kéo co, đi cà kheo, bịt mắt bắt vịt, giã gạo, nấu cơm... Những hoạt động này không chỉ tạo không khí vui tươi mà còn khuyến khích người dân các thôn, buôn cùng tham gia, tăng cường giao lưu và sự gắn kết cộng đồng.

Du khách cũng được tiếp cận với nhiều hoạt động trải nghiệm khác như trình diễn làm gốm của người M’nông, workshop làm men và ủ rượu cần, không gian trưng bày sản phẩm và văn hóa địa phương.

Lễ hội có tổng cộng 10 hoạt động, trong đó có diễu hành voi, thuyền độc mộc và các chương trình giới thiệu sản phẩm, văn hóa địa phương.

Bên hồ Lắk, những chiếc thuyền độc mộc và voi nhà tạo nên những hình ảnh gắn với đời sống Tây Nguyên mà khó có thể tái hiện nguyên vẹn ở một không gian sân khấu thông thường.

Lễ hội mở màn bằng màn diễu hành của đàn voi nhà cùng hàng chục chiếc thuyền độc mộc quanh hồ Lắk, tạo nên một không gian vừa sinh động vừa đậm dấu ấn địa phương.

Khi tiếng cồng chiêng vang lên giữa núi rừng, những ché rượu cần được mở ra, các nghệ nhân trình diễn nghề truyền thống và người dân cùng tham gia các hoạt động cộng đồng, lễ hội không còn đơn thuần là một sự kiện quảng bá.

Nó trở thành một lát cắt của đời sống văn hóa M’nông được đưa ra giới thiệu với du khách.

Văn hóa chỉ có sức sống khi cộng đồng là chủ thể

Theo lãnh đạo xã Liên Sơn Lắk, thông qua sự kiện, địa phương mong muốn giới thiệu những giá trị văn hóa của người M’nông, đồng thời quảng bá sản phẩm đặc trưng, ẩm thực, nghề thủ công, hoạt động nghệ thuật và trải nghiệm gắn với đời sống cộng đồng. Qua đó, văn hóa vừa được bảo tồn, vừa tạo thêm sản phẩm du lịch và góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương.

Cách tiếp cận này đặt người dân vào vị trí trung tâm. Họ không chỉ là những người “biểu diễn” văn hóa cho du khách xem, mà chính là chủ thể thực hành, gìn giữ và trao truyền những giá trị ấy.

Đây là điều đặc biệt quan trọng đối với các sản phẩm du lịch văn hóa. Một lễ hội có thể tạo ra sự chú ý trong vài ngày, nhưng để văn hóa thực sự trở thành tài sản lâu dài của địa phương, cộng đồng phải có khả năng tiếp tục thực hành, truyền dạy và hưởng lợi từ chính những giá trị mà mình gìn giữ.

Lễ hội Rượu cần của người M’nông bên hồ Lắk khép lại sau hai ngày, nhưng câu chuyện mà sự kiện đặt ra có thể còn dài hơn. Đó là câu chuyện về cách một địa phương khai thác tài nguyên văn hóa để tạo ra sản phẩm du lịch có bản sắc.

Hồ Lắk vốn đã có lợi thế về cảnh quan tự nhiên. Khi kết nối cảnh quan ấy với văn hóa M’nông, ẩm thực, nghề thủ công, cồng chiêng, thuyền độc mộc, voi nhà và rượu cần, địa phương có thể tạo nên một hệ sinh thái trải nghiệm đa dạng hơn thay vì chỉ dừng ở tham quan cảnh đẹp.

Lễ hội lần này cũng cho thấy xu hướng đưa văn hóa bản địa vào trải nghiệm du lịch đang được triển khai theo hướng cụ thể hơn: du khách không chỉ “xem” mà được tham gia, trải nghiệm và tương tác.

Từ một ché rượu cần, người ta có thể tìm hiểu về cách làm men. Từ một sản phẩm gốm, có thể tìm hiểu về nghề truyền thống. Từ một điệu chiêng, có thể nghe câu chuyện về cộng đồng. Từ một chuyến thuyền độc mộc, có thể cảm nhận không gian hồ Lắk theo một cách khác.

Những trải nghiệm ấy khiến văn hóa trở thành một phần của hành trình du lịch, thay vì chỉ là tiết mục minh họa. Đó còn là câu chuyện về một cộng đồng đang tìm cách đưa những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ bước vào đời sống hiện đại mà không đánh mất bản sắc.

Trong nhịp sống hôm nay, nhiều tri thức dân gian đứng trước nguy cơ bị đứt gãy nếu thế hệ trẻ không còn mặn mà với việc học nghề, làm nghề và thực hành văn hóa truyền thống. Bởi vậy, việc tạo ra những không gian để người trẻ được nhìn thấy, được trải nghiệm và hiểu giá trị của văn hóa là một cách để mở rộng cơ hội trao truyền.

Với người M’nông, rượu cần có thể bắt đầu từ hạt gạo, nguyên liệu làm men và những chiếc ché, nhưng giá trị của nó không dừng lại ở đó. Đó là men của ký ức, men của tình người và men của một không gian văn hóa đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Và bên hồ Lắk, khi men rượu hòa cùng tiếng cồng chiêng giữa đại ngàn, “hồn M’nông” không chỉ được kể lại.

PV