Đặc sản Tây Bắc và những câu chuyện thuở ban đầu

Những năm gần đây, du lịch tại các tỉnh vùng núi Tây Bắc ngày được nhiều người quan tâm, nhất là trong những dịp nghỉ lễ dài ngày như 30/4-1/5 năm nay. Thường sau mỗi chuyến du lịch, rất nhiều người sẽ chọn mua cho mình những đặc sản của chính nơi đó đem về làm quà cho người thân hay bạn bè. Tại các tỉnh vùng núi Tây Bắc cũng có những loại đặc sản độc đáo, mang đậm hương vị núi rừng được rất nhiều người biết đến và có thể đem về làm quà như: thịt trâu gác bếp, mật ong rừng, nhộng ong rừng, cơm lam, táo mèo... Nhưng ít ai biết được nguồn gốc sâu xa hay những mục đích đơn sơ nhất từ thuở ban đầu của một số loại đặc sản nơi đây.

Chuyện của những miếng thịt trâu gác bếp

Thịt trâu gác bếp thường được nhiều người gọi vui mồm với cái tên khô trâu. Món ăn này được làm từ những miếng thịt trâu tươi ngon, cùng với những gia vị đặc biệt như ớt, gừng, rượu trắng... hay hạt mắc khén mà chỉ vùng núi Tây Bắc mới có, sau đó được gác bếp và hun trong khoảng 12-15 tiếng. Từ đó tạo nên thứ đặc sản khiến nhiều người mê mẩn bởi vị ngon cùng hương vị đặc biệt.

Nhưng ít ai biết, mục đích ban đầu của những người dân nơi đây khi tạo ra món ăn này chỉ là để bảo quản thịt, làm thức ăn dự trữ khi chưa có tủ lạnh. Bởi thời tiết vùng núi Tây Bắc thường khắc nghiệt, nhất là mùa đông. Khi mùa đông đến, nhiệt độ nơi đây xuống rất thấp, có những nơi còn xuất hiện cả băng tuyết. Khiến cho đàn gia súc bị ảnh hưởng nghiêm trọng, thậm chí nhiều con chết trong giá rét khi điều kiện của người dân còn khó khăn, chuồng trại chưa được làm cẩn thận... Từ những con trâu hay gia súc không may bị chết cóng hay ốm yếu khi phải chống chịu với thời tiết giá rét đó, người dân nơi đây xót của, tránh lãng phí mới đem thịt và nghĩ ra cách làm món thịt gác bếp để bảo quản thịt và dữ trữ thức ăn trong mùa đông giá rét. Sau này, món ăn ấy đã được cải thiện hơn nhiều, lựa chọn nguyên liệu cũng kỹ càng hơn và người dân cũng chủ động hơn trong việc giết thịt để có những miếng thịt trâu tươi ngon làm nguyên liệu chính cho món ăn đặc sắc và khiến nhiều người mê mẩn ấy.

Mật ong rừng-thức uống đầy bổ dưỡng

Mật ong có thể được xem là “thần dược” từ thiên nhiên. Sở dĩ, người ta ưu ái gọi mật ong như vậy bởi những tác dụng thần kì của nó. Sử dụng mật ong thường xuyên và đúng cách sẽ giúp điều hòa lượng đường huyết, chữa lành vết thương, làm dịu vết bỏng, ngăn ngừa ung thư và bồi bổ sức khỏe tim mạch...Trong đó, mật ong rừng là loại mật ong được lấy từ các tổ ong rừng trong tự nhiên, không có sự nuôi dưỡng hay tác động từ con người. Vì hoàn toàn từ tự nhiên nên mật ong rừng rất tốt và bổ dưỡng.

Nhiều người dân vùng núi Tây Bắc thường truyền tai nhau, khi điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, người dân thường hay di rừng để săn bắt, tìm kiếm thức ăn, tìm kiếm các vị thuốc, chặt cây, đốn củi... Trong những chuyến đi rừng đầy vất vả ấy, họ có thể đã tình cờ phát hiện ra những tổ ong với đầy mật nên đã nếm thử, thấy ngon, ngọt và tăng sức khoẻ tức thì nên đã nghĩ cách bắt và đem các tổ ong đó về vắt lấy mật cho cả nhà dùng để bồi bổ sức khoẻ... Sau đó, mật ong rừng cũng trở thành một trong những món ăn, thức uống mà người dân nơi đây chú ý, tìm kiếm mỗi khi đi rừng. Dần dần về sau, mật ong rừng càng được nhiều người biết đến hơn và trở thành thứ đặc sản đầy bổ dưỡng. Tuy nhiên, vì săn bắt và theo mùa nên mật ong rừng trở nên khan hiếm và khó tìm mua hơn. Vậy nên du khách cần lựa chọn những địa chỉ uy tín và chất lượng để tránh mua phải mật ong giả.

Món cơm lam đậm vị rừng

Trong những chuyến đi rừng vất vả, vấn đề đồ ăn, thức uống luôn được quan tâm và chuẩn bị dự phòng. Về đồ ăn, họ có thể đem theo sẵn ngô, khoai, sắn hay cả cơm nắm... Về nước uống, họ cũng có thể chuẩn bị sẵn dự phòng nước đem theo, hay uống nước suối, nước từ cây rừng. Nhưng những chuyến đi rừng có thể dài ngày và họ không thể đem theo nhiều đồ ăn hay thức uống lỉnh kỉnh và nặng nhọc được. Dần dần họ phát hiện ra trong những ống tre, nứa tươi có ống có cả nước bên trong, uống rất ngon và ngọt. Từ đó, vấn đề nước uống đã có thêm phương án để dùng khi cần. Sau đó, họ nghĩ ra cách dùng chính những ống tre, nứa đó để nấu cơm, giải quyết vấn đề thức ăn mỗi khi đi rừng. Bằng cách bỏ gạo vào trong những ống tre hoặc nứa đó cùng với nước của chúng hoặc nếu thiếu thì bổ sung thêm nước suối, sau đó nút lại bằng lá chuối hay lá dong rồi đem nướng.

Đó là những cách thức ban đầu rất đơn xơ và giải quyết những nhu cầu thiết yếu nhất như đồ ăn, thức uống trong điều kiện khó khăn của những chuyến đi rừng. Từ đó tạo nên món cơm lam độc đáo, thơm ngon đậm vị rừng. Sau này, các bước làm dần được cải tiến hơn như gạo được vo thật sạch, rồi ngâm nước khoảng 5-6 tiếng, tạo màu, vớt ra để ráo nước rồi mới đổ gạo vào trong ống tre hoặc nứa tươi. Sau đó lấy lá chuối hoặc lá dong đậy lại và đem nướng. Khi nướng phải xoay ống liên tục, không cho ống lam quá cháy và để hạt gạo chín đều. Đến khi có hơi nước bốc ra từ miệng ống và có mùi thơm của cơm tức là cơm lam đã chín.

Đỗ Khuyến