Thiết lập cơ chế để doanh nghiệp tự phòng ngừa rủi ro từ bên trong

Phát biểu điều hành phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh nhấn mạnh, việc ban hành Luật nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương của Đảng về bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa.

Dự án Luật không chỉ hoàn thiện cơ chế pháp lý để thực hiện các cam kết quốc tế mà còn chủ động ngăn chặn các hành vi phổ biến vũ khí hạt nhân, hóa học, sinh học, góp phần bảo vệ an ninh quốc gia và môi trường hòa bình.

Trong quá trình thảo luận, nhiều đại biểu thống nhất quan điểm cần kiểm soát dựa trên rủi ro đối với các mặt hàng lưỡng dụng (vừa phục vụ dân sinh, vừa có thể dùng cho mục đích quân sự).

Đại biểu Lý Anh Thư, Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang cho rằng, nhiều vật liệu, thiết bị, công nghệ có tính lưỡng dụng, vừa phục vụ sản xuất y tế, nông nghiệp, năng lượng, nghiên cứu khoa học, vừa có thể bị lợi dụng cho mục đích nguy hiểm. Vì vậy, đại biểu đồng tình với cách tiếp cận kiểm soát dựa trên rủi ro, đồng thời đề nghị một số nội dung.

Đại biểu đề nghị quy định rõ biện pháp kiểm soát chỉ được áp dụng khi có căn cứ, bảo đảm đúng thẩm quyền, đúng đối tượng cần thiết và tương xứng với mức độ rủi ro. Đồng thời cần phân định cụ thể với quản lý nhà nước theo pháp luật chuyên ngành, nhất là trong lĩnh vực hạt nhân, hóa chất, sinh học, xuất nhập cảnh, xuất nhập khẩu, hải quan, ngân hàng và chuyển giao công nghệ. Không đặt thêm giấy phép, chế độ báo cáo, kiểm tra trùng lặp làm phát sinh chi phí tuân thủ không cần thiết.

Cũng theo đại biểu, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu đào tạo, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể thiếu thông tin để nhận dạng hàng hóa, công nghệ lưỡng dụng, người sử dụng cuối cùng hoặc giao dịch có dấu hiệu rủi ro. Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong công khai danh mục, cảnh báo sớm, hướng dẫn nghiệp vụ đào tạo, cung cấp công cụ tra cứu thống nhất. Cần khuyến khích chương trình tuân thủ nội bộ, tạo thuận lợi cho tổ chức cá nhân có lịch sử tuân thủ tốt, qua đó tập trung nguồn lực để quản lý vào đối tượng và giao dịch rủi ro.

Còn theo đại biểu Nguyễn Thành Trung, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, trên thực tế, nguy cơ liên quan đến phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ràng, mà có thể ẩn trong các hoạt động hoàn toàn hợp pháp như: mua bán hàng hóa, thanh toán, môi giới, chuyển giao công nghệ hay các dịch vụ kỹ thuật.

Trong khi đó, cơ quan nhà nước không thể kiểm tra tất cả các giao dịch. Chính doanh nghiệp là chủ thể tiếp xúc đầu tiên với khách hàng, đối tác, hàng hóa công nghệ và mục đích sử dụng. Vì vậy, cần thiết thiết lập cơ chế để doanh nghiệp tự nhận diện, tự kiểm soát và phòng ngừa rủi ro ngay từ bên trong.

Điều 18 của dự thảo luật xác định chương trình tuân thủ nội bộ là hệ thống chính sách, quy trình, phân công trách nhiệm, nguồn lực, công cụ và biện pháp kiểm soát phù hợp với quy mô, lĩnh vực hoạt động và rủi ro. “Cách thiết kế này là phù hợp vì không áp đặt một mô hình tổ chức cứng, mà xác định các thành tố cần thiết để mỗi doanh nghiệp lựa chọn phương thức thực hiện phù hợp với hoạt động và năng lực quản trị của mình”, đại biểu nêu quan điểm.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đại biểu đề nghị Chính phủ quan tâm hơn đến cơ chế hỗ trợ. Có thể xây dựng các biểu mẫu đơn giản, công cụ tra cứu điện tử, tài liệu hướng dẫn và tổ chức tập huấn, không nên đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải thuê tư vấn, mua phần mềm hay thuê tổ chức bên ngoài chứng nhận mới được coi là đáp ứng yêu cầu.

Góp ý thảo luận, đại biểu Thạch Phước Bình, Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long cũng thống nhất cần nâng cao trách nhiệm tự kiểm soát của doanh nghiệp thông qua chương trình tuân thủ nội bộ, tuy nhiên, không nên quy định một mô hình giống nhau cho tất cả doanh nghiệp.

Đại biểu đề nghị phân loại doanh nghiệp theo mức độ rủi ro: nhóm rủi ro cao phải áp dụng đầy đủ; nhóm rủi ro thấp áp dụng đơn giản hơn; các doanh nghiệp còn lại được khuyến khích thực hiện. Đồng thời, cho phép tích hợp chương trình này vào hệ thống quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ hoặc hệ thống quản lý hiện có; không bắt buộc thành lập thêm một bộ máy riêng.

Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng lại cho rằng, có những hàng hóa, thiết bị, phần mềm hoặc công nghệ bản thân hoàn toàn hợp pháp và được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu, sản xuất, y tế, công nghiệp, nhưng trong những điều kiện nhất định lại có thể trở thành đối tượng bị lợi dụng.

Vì vậy, một doanh nghiệp hay cơ sở nghiên cứu nhiều khi không thiếu ý thức tuân thủ mà không đủ khả năng tự xác định chính xác ranh giới pháp lý của một giao dịch hoặc một công nghệ cụ thể. Vì vậy, đại biểu cho rằng, cần thiết kế cơ chế hỗ trợ tuân thủ theo hướng phòng ngừa vi phạm, chứ không chỉ phát hiện và xử lý vi phạm.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu thêm một cơ chế tham vấn trước. Khi tổ chức, doanh nghiệp hoặc cơ sở nghiên cứu có căn cứ cho rằng một hoạt động có thể liên quan đến đối tượng lưỡng dụng nhưng chưa xác định chắc chắn nghĩa vụ pháp lý, họ có thể chủ động đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc xác nhận phương thức xử lý. Cơ chế này có hai lợi ích. Một mặt, giúp Nhà nước phát hiện sớm các lĩnh vực, công nghệ và phương thức giao dịch mới. Mặt khác, tạo “vùng an toàn pháp lý” cho những chủ thể có thiện chí tuân thủ.

Cũng theo đại biểu, một thiết bị có thể được khai báo dưới tên thương mại rất phổ biến, nhưng công dụng, cấu hình kỹ thuật hoặc người sử dụng cuối cùng lại làm thay đổi hoàn toàn mức độ rủi ro. Đại biểu đề nghị ngoài việc đào tạo, huấn luyện định kỳ, cần xây dựng mạng lưới chuyên gia hỗ trợ liên ngành, có cơ chế tham vấn nhanh cho lực lượng tại cửa khẩu, cảng biển, cảng hàng không, trung tâm logistics hoặc địa bàn trọng điểm khi gặp tình huống chưa thể kết luận. Một đạo luật phòng ngừa tốt không chỉ làm cho người vi phạm sợ chế tài, mà phải làm cho người muốn tuân thủ biết rõ mình cần làm gì. Do đó, cần quan tâm hơn đến năng lực thực thi ở cấp trực tiếp xử lý tình huống

Tú Anh