Việt Nam cần định hình lại chiến lược năng lượng theo hướng chủ động

Tại Hội thảo "Biến động địa - chính trị và chiến lược đảm bảo năng lượng" diễn ra ngày 9/4 tại Hà Nội, các chuyên gia cho hay thị trường năng lượng toàn cầu đang trải qua những cú sốc lớn. Căng thẳng tại các tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Hormuz đã đẩy giá dầu thô Brent tăng mạnh, đạt mức 115,6 USD/thùng vào đầu tháng 3/2026.

Tại Việt Nam, tác động này là "rõ nét và đa chiều" do nền kinh tế có độ mở lớn và vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn năng lượng nhập khẩu. Số liệu thực tế cho thấy: Giá xăng E5 A92 tăng 26,2% và dầu diesel tăng tới 57,4% so với bình quân tháng trước. Nguồn cung nội địa hiện chỉ đáp ứng khoảng 54,4% tổng nhu cầu xăng dầu và khí đốt (khoảng 26,65 triệu tấn).

Nếu giá nhiên liệu tăng gấp đôi, chi phí dự toán các công trình giao thông có thể tăng tới gần 16%, gây áp lực cực lớn lên ngân sách và tiến độ hạ tầng trọng điểm.

Trước những rủi ro về gián đoạn cung ứng, các chuyên gia nhận định Việt Nam cần chuyển từ cách tiếp cận ngắn hạn sang một chiến lược dài hạn và chủ động hơn. 

TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, đề xuất lộ trình chiến lược gồm 3 giai đoạn cụ thể. Trước mắt là điều hành linh hoạt và đa dạng nguồn nhập khẩu. Trung hạn là xây dựng dự trữ năng lượng và hoàn thiện chuỗi LNG. Dài hạn là rà soát quy hoạch theo hướng giảm phụ thuộc nhập khẩu và tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo.

Một giải pháp được nhấn mạnh là xây dựng kho dự trữ dầu thô và xăng dầu. Đồng thời, mở rộng hợp tác và đa dạng đối tác nhập khẩu thông qua ngoại giao năng lượng.

TS. Hà Huy Ngọc, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới cho rằng, thị trường năng lượng ngày càng nhạy cảm với biến động địa chính trị. Chỉ cần một biến động tại các điểm nghẽn vận tải có thể tạo hiệu ứng dây chuyền lên giá năng lượng, tỷ giá và chi phí tài chính. Đối với Việt Nam, tác động là rõ rệt do nền kinh tế có độ mở lớn và khá phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng.

Từ các phân tích, các chuyên gia thống nhất Việt Nam cần chuyển từ cách tiếp cận ngắn hạn sang chiến lược dài hạn. TS. Hà Huy Ngọc cho rằng vấn đề không chỉ là đủ nguồn cung mà là khả năng làm chủ hệ thống năng lượng. Điều này bao gồm tăng dự trữ, đa dạng nguồn cung và nâng tính linh hoạt của hệ thống. Đồng thời, cần tăng kiểm soát thị trường để hạn chế đầu cơ và biến động giá.

Về cơ cấu năng lượng hiện vẫn tồn tại hạn chế, TS Hà Huy Ngọc cho hay, các ngành như vận tải, hàng không, logistics, sản xuất điện, hóa chất, thép, nhựa chịu tác động dây chuyền từ biến động năng lượng. Về dài hạn, chuyển dịch năng lượng tiếp tục là xu hướng. Việt Nam cần phát triển điện gió, điện mặt trời, đồng thời nâng cấp hạ tầng truyền tải và hệ thống lưu trữ.

TS. Hà Huy Ngọc cũng nhấn mạnh việc xây dựng các kịch bản ứng phó linh hoạt, đảm bảo nguồn cung xăng dầu, đa dạng hóa thị trường nhập khẩu và tăng cường kiểm soát thị trường để ngăn chặn đầu cơ, găm hàng. Đồng thời, Việt Nam cần đẩy nhanh xây dựng các kho dự trữ dầu thô chiến lược, phát triển ngoại giao năng lượng và thúc đẩy sử dụng nhiên liệu sinh học như: E5, E10 nhằm giảm phụ thuộc vào xăng dầu truyền thống.

Bên cạnh đó, việc điều hành chính sách tài khóa và tiền tệ cần được phối hợp chặt chẽ để vừa kiểm soát lạm phát, vừa hỗ trợ tăng trưởng. Các chính sách thuế đối với xăng dầu cũng cần linh hoạt theo diễn biến thị trường nhằm giảm áp lực chi phí cho doanh nghiệp.

Theo TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, việc xây dựng hệ thống dự trữ xăng dầu chiến lược Quốc gia là yêu cầu mang tính nền tảng. Đây là vấn đề đã được đặt ra từ nhiều năm trước nhưng tiến độ triển khai còn chậm do những rào cản về vốn đầu tư, chi phí vận hành và cơ chế chính sách. Thách thức không chỉ nằm ở việc xây dựng kho dự trữ, mà còn ở việc lựa chọn mô hình đầu tư và vận hành hiệu quả.

"Việt Nam cần nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế; đồng thời xem xét khả năng huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân nhằm tối ưu hóa chi phí và bảo đảm hiệu quả lâu dài. Trong bối cảnh thị trường năng lượng biến động khó lường, hệ thống dự trữ chiến lược không chỉ là “tấm đệm” an toàn mà còn là công cụ điều tiết thị trường quan trọng", ông Thành nói.

Chung quan điểm, chuyên gia kinh tế, TS. Lê Xuân Nghĩa nhận định, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, theo TS. Lê Xuân Nghĩa, giải pháp trọng tâm trước hết là xây dựng và hoàn thiện hệ thống dự trữ năng lượng chiến lược.

Theo ông Nghĩa, trong khi Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu, việc chưa hình thành được các kho dự trữ quy mô lớn khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các cú sốc giá năng lượng. Do đó, cần coi dự trữ xăng dầu và khí đốt là một trụ cột của an ninh kinh tế, tương tự như dự trữ ngoại hối hay lương thực. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn mang ý nghĩa chiến lược nhằm giảm thiểu tác động lan truyền từ biến động quốc tế.

Minh Anh