Tiết kiệm năng lượng, chuyển dịch xanh để ứng phó “cú sốc” nguồn cung

Trước những thách thức về an ninh năng lượng và biến động giá nhiên liệu thế giới do xung đột tại Trung Đông, Chính phủ Việt Nam đã đưa ra những chỉ đạo quyết liệt, nhìn nhận tiết kiệm năng lượng như một "nguồn cung đặc biệt" để giảm bớt sự lệ thuộc vào năng lượng hóa thạch đầy rủi ro.

Tiết kiệm năng lượng là "nguồn cung" hiệu quả nhất

Theo Chỉ thị số 09/2026 của Thủ tướng Chính phủ, Việt Nam đã đặt ra những mục tiêu cụ thể đến năm 2030 để tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng. Cụ thể, cả nước cần giảm tiêu hao năng lượng tính trên đơn vị GDP ở mức 1% - 1,5%/năm và tiết kiệm điện tối thiểu 3%/năm đối với các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm.

Bên cạnh đó, lộ trình loại bỏ các thiết bị tiêu tốn điện năng cũng được thực hiện gắt gao, như việc loại bỏ đèn sợi đốt từ 20-60W khỏi thị trường vào quý III/2026.

Nhấn mạnh về vai trò của doanh nghiệp trong tiết kiệm năng lượng, ông Nguyễn Tiến Huy, Tổng Thư ký Hội đồng DN Phát triển Bền vững Việt Nam - Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng mỗi giải pháp tiết kiệm của doanh nghiệp, dù nhỏ, cũng mang lại hiệu quả đáng kể. Không chỉ giảm chi phí vận hành, việc sử dụng nhiên liệu hiệu quả còn giúp doanh nghiệp giảm phát thải, đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe trên thị trường quốc tế.

Theo ông Đào Trọng Khoa, Chủ tịch Hiệp hội DN Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), chi phí vận tải, nhiên liệu chiếm 30%-40% tổng chi phí của doanh nghiệp, do đó tiết kiệm năng lượng là yếu tố mang tính sống còn khi giá xăng dầu biến động mạnh. Về giải pháp cụ thể, Chủ tịch VLA khuyến nghị doanh nghiệp tối ưu hóa vận hành, đẩy nhanh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh để giảm sử dụng năng lượng.

"Những lời kêu gọi về tiết kiệm năng lượng hay chuyển đổi xanh trước đây thường bị coi là lý thuyết. Hiện nay chính là thời điểm lý tưởng để doanh nghiệp chuyển đổi sang các mô hình tiết kiệm năng lượng", ông Khoa khẳng định.

Chuyển dịch xanh - lộ trình từ thể chế đến hạ tầng hiện đại

Chuyển dịch năng lượng theo hướng bền vững là lĩnh vực then chốt để thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050. Quá trình này đang được thúc đẩy mạnh mẽ thông qua hai trụ cột chính:

Hoàn thiện thể chế: Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) theo Nghị định 57/2025/NĐ-CP và Luật Điện lực 2024 đã tạo nền tảng pháp lý giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn điện sạch, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hiện đại hóa hạ tầng: Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đang triển khai 23 dự án nguồn điện thân thiện với môi trường như điện khí, điện gió, điện hạt nhân... với tổng công suất hơn 12.600 MW.

Để tích hợp hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo vốn biến động theo thời tiết, Việt Nam tập trung vào các giải pháp lưu trữ năng lượng (BESS) và chương trình điều chỉnh phụ tải (DR).

Trong bối cảnh ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn trở thành thách thức cấp bách và thị trường năng lượng toàn cầu biến động khó lường, việc chuyển dịch sang phương tiện giao thông xanh không còn là lựa chọn, mà là mệnh lệnh của sự phát triển.

Việc chuyển đổi sang xe điện không chỉ đơn thuần là thay đổi một phương tiện di chuyển mà còn gắn liền với chiến lược an ninh năng lượng quốc gia. Tại Chỉ thị 09 của Thủ tướng Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2030, các thành phố phải chuyển đổi tối thiểu 50% phương tiện công cộng sang xe điện. Đồng thời, việc triển khai xăng sinh học E10 từ tháng 6/2026 (lộ trình bắt đầu từ tháng 4/2026) được coi là một "lá chắn" nội lực.

Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long nhận định, việc nâng tỷ lệ phối trộn không chỉ giúp giảm phát thải mà còn gia tăng hàm lượng nội địa hóa, tận dụng ethanol từ nông sản trong nước để bảo vệ nền kinh tế trước các cú sốc giá dầu thế giới.

Chuyển dịch năng lượng không đơn thuần là công nghệ

Theo TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh, an ninh năng lượng dựa trên ba trụ cột: Đủ - ổn định - bền vững. Xe điện giúp giảm tiêu thụ xăng dầu (năng lượng sơ cấp) nhưng lại làm gia tăng nhu cầu về điện (năng lượng thứ cấp).

"Nếu điện vẫn được sản xuất chủ yếu từ than đá, việc dùng xe điện chỉ là chuyển phát thải từ lĩnh vực giao thông sang lĩnh vực năng lượng", ông Thành phân tích.

Vì vậy, xe điện phải đi đôi với phát triển năng lượng tái tạo. Ở tầm vĩ mô, ông Thành nhìn nhận xe điện là biểu tượng của trình độ công nghệ quốc gia. Việc làm chủ công nghệ pin, vật liệu mới và xử lý chất thải sau vòng đời xe điện chính là cơ hội để Việt Nam tự chủ công nghệ, không chỉ dừng lại ở việc lắp ráp hay sử dụng đơn thuần.

Chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh cảnh báo, nếu xung đột Trung Đông kéo dài, nguồn cung xăng dầu đứt gãy có thể khiến Việt Nam đối diện với kịch bản giảm 0,3% - 0,5% tăng trưởng GDP trong năm nay. Chỉ cần cuộc chiến kéo dài qua tháng 3, tháng 4, áp lực lạm phát sẽ tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Trong bối cảnh đó, chuyên gia này cho rằng tiết kiệm xăng dầu phải được thực hiện bằng những hành động thực tế nhất.

Ông Tăng Thế Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương) khẳng định cơ chế DPPA sẽ giúp các doanh nghiệp xuất khẩu tiếp cận trực tiếp nguồn năng lượng xanh một cách minh bạch, tạo lợi thế cạnh tranh quốc tế.

Cuộc cách mạng chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về công nghệ, mà còn là sự chuyển mình về tư duy tiêu dùng và trách nhiệm với tương lai.  Sự đồng hành giữa quyết sách của Chính phủ, sự chủ động của doanh nghiệp và ý thức của mỗi người dân sẽ là yếu tố quyết định để Việt Nam vững bước trên con đường tăng trưởng xanh.

Minh Phương