Thúc đẩy lúa gạo phát thải thấp, chìa khóa nâng tầm giá trị hạt gạo Việt

Tại Hội thảo quốc tế "Các giải pháp sản xuất lúa phát thải thấp ở châu Á: Đổi mới sáng tạo trong khu vực và lộ trình áp dụng" diễn ra ngày 22/7 tại TP Cần Thơ, các nhà khoa học và nhà quản lý đã cùng thảo luận về lộ trình đưa khoa học công nghệ xuống từng mảnh ruộng.

Khu vực châu Á hiện đang đóng góp 90% sản lượng lúa gạo toàn cầu, bảo đảm sinh kế cho hơn 3,5 tỷ người. Tuy nhiên, phương thức canh tác truyền thống – đặc biệt là việc duy trì ruộng ngập nước liên tục đã tạo ra môi trường yếm khí thúc đẩy vi sinh vật sinh khí methane, nguồn phát thải nhà kính chính trong nông nghiệp.

Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Lúa gạo quốc tế (IRRI), cây lúa nắm giữ 36% tiềm năng cắt giảm phát thải nông nghiệp, trong khi chăn nuôi chỉ chiếm 9%. Đáng chú ý, các giải pháp kỹ thuật sẵn có có thể giúp giảm tới 65% lượng khí methane trên đồng ruộng.

Để giải bài toán phát thải, ngành lúa gạo châu Á đang triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp: nghiên cứu, lưu hành và phổ biến các giống lúa chống chịu (hạn, ngập, mặn), năng suất cao nhằm duy trì sản lượng gạo trước các rủi ro khí hậu và môi trường; áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật canh tác phát thải thấp (như tưới ngập khô xen kẽ - AWD, gieo sạ khô - DSR, quản lý rơm rạ tuần hoàn, cơ giới hóa) và chuyển đổi số (sử dụng thiết bị bay không người lái - UAV/Drone, đo phát thải bằng thiết bị gắn cảm biến, máy móc tích hợp GPS, hệ thống MRV kỹ thuật số...).

Thực tiễn, Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Trọng tâm của cam kết này là Đề án phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Tại TP Cần Thơ, địa phương đã triển khai giảm lượng giống gieo sạ, đẩy mạnh cơ giới hóa và từng bước vận hành hệ thống MRV. Kết quả bước đầu cho thấy các mô hình này không chỉ cắt giảm khí nhà kính mà còn tiết giảm đáng kể chi phí sản xuất, nâng cao tính cạnh tranh của hạt gạo trên thị trường quốc tế.

Tại hội thảo, GS.TS. Nguyễn Hồng Sơn – Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS) nhấn mạnh rằng thách thức lớn nhất không còn là sản xuất bao nhiêu mà là sản xuất như thế nào để bền vững hơn.

"Thành tựu khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi được nông dân đón nhận và áp dụng hiệu quả trên đồng ruộng. Khoa học và đổi mới sáng tạo phải mang lại những giải pháp thiết thực, hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và tính bền vững của môi trường", ông Sơn nhấn mạnh. 

Tương tự, bà Nguyễn Thị Giang – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và PTNT TP Cần Thơ chia sẻ thực tế triển khai tại địa phương, việc chuyển đổi sang canh tác phát thải thấp đang mang lại lợi ích kép. Tuy nhiên, để nhân rộng trên quy mô lớn, cần sự phối hợp chặt chẽ hơn nữa giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và sự hỗ trợ từ các cơ chế tài chính xanh, thị trường tín chỉ carbon.

Cũng tại hội thảo, TS. Mary Jean Du – Trưởng nhóm Chọn tạo giống khu vực Đông Nam Á (IRRI) đã giới thiệu về Dự án AFACI RSR nhằm thúc đẩy các giống lúa chống chịu điều kiện bất thuận (hạn, mặn, ngập). Theo bà, giống tốt là chưa đủ, mà cần một hệ thống cung ứng hạt giống linh hoạt, có dữ liệu thực địa và phải được chính người nông dân lựa chọn dựa trên nhu cầu thị trường.

Mặc dù tiềm năng là rất lớn, việc nhân rộng các giải pháp vẫn gặp rào cản về chi phí ban đầu, chính sách hỗ trợ và thay đổi tập quán sản xuất lâu đời của nông dân.

Lộ trình giai đoạn 2026-2029 sẽ tập trung vào việc thiết lập "Cộng đồng thực hành sản xuất lúa gạo bền vững", nơi các quốc gia châu Á chia sẻ tri thức và công nghệ xanh. Khi mỗi tấn khí nhà kính cắt giảm được lượng hóa thành tiền thông qua tín chỉ carbon và thương hiệu "Gạo Việt Xanh" được khẳng định, đó sẽ là động lực mạnh mẽ nhất để hàng triệu nông dân thay đổi cách sản xuất vì một tương lai xanh.

Minh Anh