Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước để tạo nguồn lực dẫn dắt tăng trưởng

Tại hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng", các chuyên gia đã chỉ ra thực trạng đáng báo động: Khối doanh nghiệp nhà nước (DNNN) hiện giữ vị trí đặc biệt, nắm giữ nguồn lực lớn trong các ngành then chốt nhưng hiệu quả sử dụng vốn vẫn chưa tương xứng.

Tính đến cuối năm 2025, quy mô tài sản của khối DNNN đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, năng lực đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số còn yếu và mô hình quản trị chậm đổi mới là những rào cản khiến hiệu quả kinh doanh và chỉ tiêu sinh lời của nhiều đơn vị thấp hơn khu vực tư nhân.

Ông Bùi Khắc Hiền - Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân cốt lõi của việc thiếu tăng trưởng. Theo ông, đang có một nghịch lý là Nhà nước giao vốn, tài sản cho doanh nghiệp nhưng lại không thực sự coi đó là tài sản của họ.

Các nguồn lực như đất đai, hạ tầng được giao nhưng doanh nghiệp không được coi đó là tài sản thực sự để đem đi thế chấp hay huy động vốn kinh doanh. Nhiều doanh nghiệp nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì họ không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản đó.

Theo ông Hiền, nếu coi đất đai, cơ sở hạ tầng là vốn thì phải cho họ quyền kinh doanh, còn nếu chỉ cho vận hành thì không thể tính đó là vốn để bắt họ tăng trưởng.

Bên cạnh vấn đề tài sản, thủ tục đầu tư phức tạp và cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh đang là rào cản lớn đối với quyền tự chủ của doanh nghiệp. Ông Doãn Thanh Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN, Bộ Tài chính nhấn mạnh rằng năng lực thực thi là một "nút thắt" lớn. Tình trạng có quá nhiều tầng nấc quản lý đã dẫn đến tâm lý e ngại, sợ sai ở một bộ phận người đứng đầu.

Thay vì quyết đoán nắm bắt cơ hội kinh doanh, họ chọn cách "xin ý kiến" hoặc chờ phê duyệt từ nhiều cấp để đảm bảo an toàn, khiến quá trình tái cơ cấu và tăng trưởng bị kéo dài. 

Thực tế cho thấy, khi nút thắt về vốn được tháo gỡ, doanh nghiệp sẽ có cơ hội hồi sinh mạnh mẽ. Trường hợp của Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) là minh chứng điển hình.

Trước đây, với vốn điều lệ chỉ hơn 1.100 tỷ đồng nhưng phải quản lý các dự án hạ tầng quy mô lớn, VEC hầu như không thể huy động thêm vốn và bỏ lỡ nhiều dự án trọng điểm. Tuy nhiên, sau khi được phê duyệt tăng vốn điều lệ lên hơn 39.000 tỷ đồng vào năm 2025, doanh nghiệp này đã đủ năng lực tài chính để triển khai hàng loạt dự án chiến lược như mở rộng tuyến TPHCM - Long Thành - Dầu Giây và đầu tư vành đai 4 Hà Nội.

GS, TS. Hoàng Văn Cường - nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho biết, tiến trình tái cơ cấu DNNN đang bước vào giai đoạn mới với yêu cầu thay đổi không chỉ về mô hình tổ chức mà cả tư duy quản trị.

Theo tinh thần Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị, mục tiêu không còn là sắp xếp, thu hẹp quy mô hay xử lý những tồn tại trong quá khứ, mà hướng đến xây dựng khu vực DNNN hoạt động hiệu quả hơn, có năng lực cạnh tranh quốc tế và đủ sức dẫn dắt nền kinh tế.

Định hướng này đặt ra yêu cầu hình thành các tập đoàn kinh tế đa sở hữu, làm chủ công nghệ, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ tập trung vào việc cổ phần hóa hay thoái vốn. Muốn hiện thực hóa mục tiêu đó, trước hết cần đổi mới mô hình quản lý, tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn.

Trong thời gian qua, việc một cơ quan vừa thực hiện chức năng quản lý nhà nước, vừa đại diện chủ sở hữu doanh nghiệp đã tạo ra tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi", làm giảm tính minh bạch và hạn chế tính chủ động của doanh nghiệp.

Vì vậy, cần xây dựng mô hình quản trị mới, trong đó cơ quan quản lý nhà nước tập trung hoạch định chính sách, còn hoạt động đầu tư và quản lý vốn được giao cho tổ chức chuyên trách vận hành theo cơ chế thị trường.

Để nâng cao hiệu quả quản trị, nhiều ý kiến đề xuất phân loại DNNN thành 3 nhóm:

Nhóm thứ nhất gồm các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh và các lĩnh vực thiết yếu mà Nhà nước cần trực tiếp nắm giữ nhằm bảo đảm ổn định chính trị và an ninh quốc gia.

Nhóm thứ hai là các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ công hoặc hoạt động trong lĩnh vực thị trường chưa đủ hấp dẫn đối với khu vực tư nhân. Với nhóm này, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo cơ chế, tạo động lực để thu hút doanh nghiệp tư nhân cùng tham gia.

Nhóm thứ ba là các doanh nghiệp hoạt động theo cơ chế thị trường, trong đó vốn nhà nước được sử dụng như công cụ đầu tư chiến lược nhằm hỗ trợ các ngành, lĩnh vực có tiềm năng phát triển.

Ngoài ra, các bộ, ngành cần giữ vai trò xây dựng chính sách, định hướng phát triển, còn các tổ chức như Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước hoặc các quỹ đầu tư chuyên trách sẽ trực tiếp vận hành nguồn vốn theo nguyên tắc thị trường. Mô hình này được kỳ vọng sẽ giảm dần sự can thiệp hành chính vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời phát huy hiệu quả của cả chính sách và nguồn lực đầu tư.

Việc chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo, cùng với việc phân định rõ chức năng quản lý và đầu tư vốn, sẽ tạo nền tảng để doanh nghiệp nhà nước nâng cao hiệu quả hoạt động, phát huy vai trò dẫn dắt, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trong giai đoạn mới.

Minh Phương