Sầu riêng Việt trước thách thức "tăng trưởng nóng" và hướng đi bền vững

Xuất khẩu sầu riêng phục hồi ấn tượng, vượt mốc 3 tỷ USD

Chỉ cách đây 10 năm, sản lượng sầu riêng cả nước chỉ khoảng 366.000 tấn, nhưng đến nay đã vượt 1,5 triệu tấn. Diện tích trồng cũng tăng mạnh từ 32.000 ha (năm 2015) lên gần 180.000 ha vào cuối năm 2024. Từ kim ngạch vài chục, vài trăm triệu USD, nay sầu riêng đã chính thức vượt mốc 3 tỷ USD và thậm chí đạt 3,2 tỷ USD vào năm 2024.

Trong những tháng gần đây, xuất khẩu sầu riêng đã có đà tăng trưởng mạnh mẽ trở lại, đặc biệt từ tháng 5/2025, với sự vào cuộc đồng bộ của các địa phương, doanh nghiệp và người dân.

Trong 3 tháng (tháng 5, 6, 7/2025), Việt Nam đã xuất khẩu trên 207.000 tấn sầu riêng tươi, tăng hơn 10 lần so với 4 tháng đầu năm, và gần 16.000 tấn sầu riêng đông lạnh, tăng gần 64,3%.

Tháng 6/2025, xuất khẩu sầu riêng mang về 438 triệu USD, trong đó riêng thị trường Trung Quốc đạt 412 triệu USD, tăng 12% so với cùng kỳ. Tổng lũy kế đến hết tháng 7/2025, xuất khẩu sầu riêng ước đạt 1,2 tỷ USD.

Giá sầu riêng tại các khu vực cao nguyên Nam Trung Bộ như Đắk Lắk liên tục tăng, với sầu riêng đạt chuẩn xuất khẩu dao động từ 80.000 - 90.000 đồng/kg, tăng 10.000 - 17.000 đồng/kg so với một tháng trước.

Chất lượng và năng suất sầu riêng cũng được đánh giá rất tốt ở nhiều nơi, điển hình như Đắk Lắk với dự báo năng suất có thể đạt 30 - 35 tấn/ha. Đáng chú ý, đoàn chuyên gia Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) đã đánh giá rất tốt về công tác quản lý và triển khai các giải pháp của Việt Nam tại vùng trồng và cơ sở đóng gói sầu riêng, mở ra nhiều cơ hội thuận lợi cho xuất khẩu cuối năm.

Ngành sầu riêng và thách thức từ sự "tăng trưởng nóng"

Mặc dù đạt kỷ lục, sự tăng trưởng của sầu riêng được nhận định là "tăng trưởng nóng" do nhiều yếu tố:

Thứ nhất, từ khâu sản xuất đến xuất khẩu, ngành sầu riêng vẫn thiếu một quy chuẩn chung. Thứ hai, Trung Quốc là thị trường lớn nhất, chiếm hơn 90% thị phần toàn ngành hàng. Sự phụ thuộc này tiềm ẩn nhiều rủi ro, như việc Trung Quốc từng đột ngột dừng nhập khẩu do phát hiện lô hàng nhiễm Cadimi và vàng O - hai chất cấm.

Thứ ba, có tình trạng giả mạo mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín và thương hiệu của cả ngành hàng, gây điêu đứng cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Thứ tư, thiếu trung tâm kiểm nghiệm chất lượng và nhà máy chế biến sâu: Hơn 90% sản phẩm sầu riêng xuất khẩu vẫn là hàng thô.

Cuối cùng là sự cạnh tranh ngày càng gay gắt: Sầu riêng không còn là cuộc đua song mã giữa Thái Lan và Việt Nam trên thị trường Trung Quốc, mà còn có sự tham gia của Philippines, Campuchia, Malaysia và cả sản phẩm nội địa Trung Quốc.

Giải pháp để ngành sầu riêng phát triển bền vững

Để thúc đẩy xuất khẩu sầu riêng, Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Huỳnh Tấn Đạt cho biết, Việt Nam định hướng xây dựng bản đồ nhiễm Cadimi trên các vùng trồng sầu riêng, coi đây là giải pháp trọng tâm nhằm bảo đảm an toàn thực phẩm, đáp ứng yêu cầu thị trường nhập khẩu và giữ vững đà tăng trưởng xuất khẩu bền vững.

"Đây là điều kiện tiên quyết để sầu riêng Việt Nam không chỉ trụ vững tại Trung Quốc mà còn chinh phục các thị trường cao cấp như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc….Việc lập bản đồ nhiễm Cadimi không chỉ để quản lý chặt chất lượng từ gốc mà còn giúp ngành sầu riêng chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn mới của thị trường, hạn chế tối đa nguy cơ bị cảnh báo kỹ thuật”, ông Đạt nhấn mạnh.

Song song với lập bản đồ, các mô hình cải tạo đất nhằm giảm hàm lượng kim loại nặng sẽ được áp dụng, như sử dụng phân bón hữu cơ, bổ sung vôi để nâng pH đất, hoặc áp dụng chế phẩm sinh học giúp hạn chế cây hấp thụ Cadimi. Giải pháp này sẽ gắn liền với quy hoạch lại vùng trồng, đảm bảo chất lượng sản phẩm đồng đều và an toàn từ khâu sản xuất đến xuất khẩu.

Để sầu riêng Việt Nam phát triển hiệu quả và bền vững lâu dài, các chuyên gia và cơ quan quản lý cũng đưa ra nhiều giải pháp trọng tâm khác như: 

Xây dựng quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm: Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm đối với trái sầu riêng tươi xuất khẩu, được xem là khung pháp lý quan trọng.

Thử nghiệm và kiểm nghiệm: Các doanh nghiệp xuất khẩu phải kiểm tra các chỉ tiêu về an toàn thực phẩm, đặc biệt là Cadimi và vàng O, trước khi xuất khẩu. Đã có 19 phòng thử nghiệm Cadimi và 11 phòng thử nghiệm vàng O được GACC phê duyệt.

Thay đổi tư duy sản xuất: Nông dân và doanh nghiệp cần hiểu rằng thị trường Trung Quốc ngày nay cũng khó tính như Nhật Bản, EU hay Mỹ; sản phẩm phải chất lượng và truy xuất được nguồn gốc.

Đầu tư chế biến sâu: Đây là giải pháp quan trọng để tiêu thụ hiệu quả sản phẩm, nâng cao giá trị xuất khẩu và đa dạng hóa sản phẩm như sầu riêng cấp đông, sấy thăng hoa, để đi được lâu hơn và kéo dài thời vụ.

Đa dạng hóa thị trường và xúc tiến thương mại: Mặc dù Trung Quốc là thị trường tiềm năng, cần giảm sự lệ thuộc và đẩy mạnh tiếp cận các thị trường khác. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại vào sâu trong nội địa và các địa phương ở Trung Quốc, quan tâm mẫu mã, bao bì và xây dựng thương hiệu.

Siết chặt quản lý mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc: Hiện, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hoàn thiện dự thảo Thông tư hướng dẫn cấp và quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói theo hướng chặt chẽ, minh bạch. Phối hợp với Bộ Công an điều tra, xử lý nghiêm các hành vi gian lận mã số vùng trồng/cơ sở đóng gói, làm giả giấy tờ xuất khẩu.

Tuấn Kiệt