Quản lý thuế theo dòng tiền: "Điểm mặt" loạt chiêu trò trốn thuế và thách thức mới

Nhiều hình thức trốn thuế, né thuế 

Tại hội thảo “Quản lý thuế theo dòng tiền: Kinh doanh an tâm, thuế minh bạch” diễn ra sáng 20.5, ông Nguyễn Tiến Trung - Trưởng ban Kiểm tra thuế (Cục Thuế) đã phân tích 4 nhóm hình thức điển hình mà các doanh nghiệp, tổ chức hoặc cá nhân thường thực hiện để điều tiết dòng tiền nhằm mục đích trốn hoặc né thuế.

Hình thức thứ nhất là thông qua hợp đồng vay vốn nội bộ. Theo đó, công ty mẹ chuyển tiền cho công ty con thông qua các hợp đồng vay vốn với lãi suất cao bất thường hoặc ngược lại cho vay với lãi suất thấp hoặc thậm chí không có lãi suất. Việc thông qua hợp đồng vay vốn nhằm mục đích điều chuyển tiền giữa các đơn vị (thông qua đó điều chuyển lợi nhuận, điều tiết doanh thu, chi phí) nhằm giảm lợi nhuận tính thuế đối với những đơn vị có phát sinh doanh thu.

Hình thức thứ hai là công ty mẹ bán hàng cho công ty con với giá bất thường (nhằm mục đích chuyển lợi nhuận) hoặc ngược lại công ty con mua các dịch vụ từ công ty mẹ với giá không hợp lý thông qua hình thức là các dịch vụ quản lý, tư vấn, giám sát… nhằm điều chỉnh tăng chi phí và giảm thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp, tăng khấu trừ đầu vào đối với thuế VAT.

Hình thức thứ ba là thông qua hợp đồng hợp tác đầu tư, góp vốn, tuy nhiên phân chia lợi nhuận không tương xứng với phần vốn góp, ghi nhận lợi nhuận về những đơn vị có thể được nhận ưu đãi về thuế.

Hình thức thứ tư là doanh nghiệp chuyển tiền cho doanh nghiệp (từ công ty mẹ sang công ty con hoặc ngược lại) hoặc chuyển tiền cho các cá nhân dưới hình thức là các khoản tạm ứng kéo dài không rõ mục đích hoặc các khoản tài trợ phi thương mại không có mục đích.

Đặc biệt, trong lĩnh vực thương mại điện tử, nhiều hộ kinh doanh và cá nhân có dòng tiền rất lớn nhưng không thực hiện đăng ký, kê khai nộp thuế. Một thủ đoạn tinh vi khác là phân chia doanh thu vào các tài khoản cá nhân khác nhau (không phải tài khoản đã đăng ký kinh doanh) nhằm che giấu dòng tiền thực tế và làm giảm nghĩa vụ thuế.

Thách thức trong công tác quản lý thuế

Ông Đặng Ngọc Minh - Phó Cục trưởng Cục Thuế nhận định, việc quản lý thuế hiện nay đang đứng trước những áp lực chưa từng có do sự thay đổi của phương thức kinh doanh.

Hiện nay, nhiều hoạt động kinh doanh được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số với các giao dịch phát sinh cực nhanh, quy mô lớn và mang tính xuyên biên giới. Phương thức quản lý truyền thống – vốn dựa trên hồ sơ kế toán, tự kê khai và hậu kiểm – đã bộc lộ nhiều kẽ hở, đôi khi không phản ánh đúng bản chất các giao dịch kinh tế phức tạp này.

Ông Minh cho rằng chuyển đổi số và kinh tế nền tảng đang làm thay đổi căn bản cách thức vận hành của thị trường. Việc thanh toán không dùng tiền mặt tuy mang lại sự minh bạch nhưng cũng tạo ra khối lượng dữ liệu khổng lồ, đòi hỏi cơ quan thuế phải có công nghệ xử lý tương xứng.

Trong khi đó, quản lý thuế theo dòng tiền đòi hỏi một kiến trúc dữ liệu liên thông giữa cơ quan thuế với ngân hàng, các sàn thương mại điện tử và đơn vị vận chuyển. Hiện tại, cơ chế chia sẻ thông tin theo thời gian thực vẫn đang là một bài toán cần lời giải đồng bộ về cả thể chế và công nghệ.

Trong chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030, ngành thuế đặt mục tiêu xây dựng hệ thống quản lý thuế hiện đại, minh bạch, hiệu quả, lấy dữ liệu làm nền tảng và lấy người nộp thuế làm trung tâm phục vụ.

Để đạt được mục tiêu này và thực hiện hiệu quả công tác quản lý thuế theo dòng tiền đòi hỏi có sự phối hợp, chia sẻ thông tin của các cơ quan, đơn vị như Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, các Ngân hàng thương mại, các trung gian thanh toán, đơn vị vận chuyển…

Song song đó, cần cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin cần được quy định rõ ràng, mang tính thường xuyên, tự động và theo thời gian thực. Khi đó, dữ liệu hóa đơn và thông tin dòng tiền từ các nguồn khác sẽ tạo nên một bức tranh toàn cảnh, một “hệ sinh thái” về dòng tiền của một người nộp thuế hoặc nhóm người nộp thuế, từ đó có thể phát hiện sớm rủi ro và xác định được nghĩa vụ thuế thực tế phát sinh, không chỉ góp phần chống thất thu ngân sách nhà nước mà còn giúp nâng cao tính minh bạch của nền kinh tế, tạo môi trường kinh doanh công bằng, lành mạnh cho cộng đồng doanh nghiệp.

Tú Anh