Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế và hành trình phục hồi dòng tranh Đông Hồ

Nét đẹp tinh hoa văn hoá dân gian Việt

Theo tìm hiểu được biết: Tranh Đông Hồ bắt nguồn từ làng tranh truyền thống của Việt Nam, thể hiện hình ảnh sinh hoạt đời thường mang đầy ý nghĩa nhân văn nhằm gợi nhớ những năm tháng tuổi thơ giản dị của mỗi người con xa quê. Ngày xưa, dòng tranh này thường được treo vào ngày Tết với ước mong cuộc sống gia đình hoà thuận, cuộc sống sung túc, ấm no, hạnh phúc, yêu thương con người, ý chí, nghị lực trong cuộc sống,…nhưng hiện nay đã bị mai một nhiều và dần bị thay thế bởi những dòng tranh hiện đại khác.

Vào thế kỷ XVI tranh Đông Hồ xuất hiện nhưng không ai thống kê hết có bao nhiêu mẫu tranh mà chỉ biết gồm có 5 loại là: Tranh thờ, Tranh lịch sử, Tranh chúc tụng, Tranh sinh hoạt và Truyện tranh. Những đề tài mà người làm tranh thể hiện là những hình ảnh rất đời thường gắn với vùng quê Đồng bằng Bắc Bộ như hình tượng các con vật gắn bó với ngôi nhà, đồng ruộng, nếp sống của người dân như tranh trâu, lợn, cá, đàn gà, tranh đứa bé ôm con gà vinh hoa, ôm con vịt phú quý. Chủ đề tranh châm biếm như tranh đám cưới chuột, tranh đánh ghen,… Tranh sinh hoạt như tranh đánh vật, đánh đu, tiến sĩ vinh quy, tranh lịch sử Bà Trưng, Phù Đổng Thiên Vương, Ngô Quyền hoặc tranh Truyện Kiều, Thạch Sanh. Bên cạnh đó có các loại tranh thờ như trúc mai, tranh tứ quý...

Với màu sắc chủ đạo là đen, xanh, vàng, đỏ, tranh Đông Hồ thể hiện hình ảnh giản dị, gần gũi và quen thuộc trong tuổi thơ của mỗi con người Việt Nam. Các màu này thường lấy từ chất liệu thiên nhiên: màu đen lấy từ việc đốt lá tre để lấy than; màu xanh được làm từ vỏ với lá tràm; màu vàng lại lấy từ hoa hòe; màu đỏ thắm lấy từ thân, rễ của cây vang; màu sơn lấy từ sỏi núi; màu trắng là điệp… 

Những nguyên liệu này được trộn lẫn với nhau, sau đó sẽ hoà với một lượng bột nếp khi chuẩn bị đem in nhằm tạo một lớp hồ, làm cho giấy tranh cứng hơn sau khi phơi khô. Sau khi in thành tranh, thật khó để phân biệt được điểm khác biệt khi chỉ nhìn vào màu sắc của tranh để biết đâu là tranh lúc khô và lúc còn ướt bởi màu của chúng đều tươi tắn như nhau. Các hình khối, mảng này đặt cạnh mảng kia có sự ăn ý hài hoà một cách tự nhiên. Để hoàn thành một sản phẩm, người làm tranh phải rất công phu, cẩn thận trong từng công đoạn. Đặc biệt, cùng với những chất liệu nghệ thuật độc đáo, qua năng lực sáng tạo tài hoa của những người nghệ nhân, tranh Đông Hồ đã thăng hoa thành nghệ thuật tạo hình dân tộc, làm giàu thêm kho báu mỹ thuật của nhân loại.

Giữ gìn và phát triển tranh Đông Hồ 

Sinh ra trong một gia đình truyền thống làm nghề tranh lâu đời, ngay từ bé nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đã yêu thích nghề làm tranh và được ông nội, cha truyền nghề lại. Ngày đó, ông chỉ phụ giúp cha sơn hồ, quét điệp trên giấy dó, học cách in tranh cho đúng màu sắc, mang tranh ra sân phơi nắng. Có lẽ vì thế, mà tranh Đông Hồ gắn liền với tuổi thơ của ông Chế và tình yêu với nghề làm tranh đã trở nên sâu đậm từ lúc nào ông cũng không hay biết.

Sau khi nghỉ hưu tại Đại học Mỹ thuật Hà Nội, năm 1990, ông Nguyễn Đăng Chế về sống cùng con cháu tại làng Hồ. Ba mươi năm xa quê cũng là quãng thời gian dài để làng Hồ có nhiều thay đổi. Đau đáu với nỗi lo mai một nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, đầu năm 1991, ông đã quyết định dốc hết số tiền dành dụm được trong quãng đời dạy học để vực dậy lại dòng tranh cổ. Những bản khắc gỗ, thứ được coi là kỷ niệm, thậm chí là đồ đổ bỏ của người dân trong làng thì ông đi tìm mua lại. 

Đặc biệt, ông còn bỏ bao công sức, thời gian để sưu tầm, tìm kiếm được hơn 100 bản khắc cổ với tuổi thọ hàng trăm năm, hàng ngàn bản khắc mới và gần 200 mẫu tranh các loại, trong đó quý nhất là bộ tranh Thạch Sanh có từ vài trăm năm trước.

Cũng theo chia sẻ của nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế: Đặc thù của tranh Đông Hồ là chỉ bán dịp Tết, bắt đầu bán từ tháng 12 âm lịch (tháng Chạp). Trước năm 1945, làng này có chợ bán tranh tại đỉnh Đông Hồ với 6 phiên chợ vào các ngày 1, 6, 11, 16, 21, 26. Trong mỗi phiên chợ có hàng nghìn, hàng triệu bức tranh các loại được mang ra bán cho lái buôn, hoặc bán lẻ cho các gia đình mua về làm tranh treo Tết để mang phú quý, vinh hoa cho nhà mình. 

Sau phiên chợ tranh cuối cùng (26/12 Âm lịch) những gia đình nào còn lại tranh đều bọc kín đem cất chờ đến mùa tranh năm sau mang ra chợ bán. Từ năm 1945 đến bây giờ, không còn cái chợ ấy nữa, cũng không ai làm, không ai bán và mua tranh nữa. “Tôi làm nghề từ lúc 11 -12 tuổi. Gia đình tôi, đến đời tôi là 20 đời làm nghề này, các con, cháu tôi là đời thứ 21, 22 vẫn tiếp tục theo nghề. Trước năm 1945 cả làng đều làm nghề, tuy nhiên đến bây giờ chỉ còn 2 gia đình thôi là gia đình tôi và gia đình ông Sam, người làng đã bỏ nghề để làm hàng mã rồi.”, ông chia sẻ.

Không chỉ khôi phục lại được dòng tranh mà bao nhiêu năm ông ấp ủ và gia đình ông còn tổ chức sản xuất, dạy nghề cho con em địa phương và giới thiệu sản phẩm tới du khách trong và ngoài nước. Nhiều khách công ty đã đặt tranh số lượng lớn với ông để xuất khẩu sang nước ngoài. Hiện bên cạnh thị trường trong nước, ông Chế còn xuất khẩu trực tiếp ra thị trường Nhật Bản, Mỹ, Trung Quốc, Đài Loan… 

Có dịp về thăm gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế, chúng tôi hế sức bất ngờ bởi không gian đậm chất màu sắc nhà truyền thống Bắc Bộ, những ký ức và kỷ vật, ván khắc cổ quý giá được nghệ nhân lão thành Nguyễn Đăng Chế cùng các con cháu nâng niu, gìn giữ. Suốt 5 thế kỷ, kể cả những giai đoạn khó khăn tưởng chừng mai một của nghề tranh Đông Hồ nhưng gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế vẫn là bảo tàng sống về một trong những di sản văn hóa đáng tự hào của vùng đất Kinh Bắc xưa.

Huyền Chi