Muốn tăng trưởng GDP 10%+: Việt Nam phải bứt phá bằng năng suất và đổi mới sáng tạo

Đổi mới mô hình phát triển: Lựa chọn chiến lược "đi tắt đón đầu"

Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026–2030, việc xác lập rõ phương thức tạo ra tăng trưởng đóng vai trò quyết định. GS.TS Nguyễn Xuân Thắng – Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, nhấn mạnh rằng mục tiêu GDP tăng từ 10%/năm trở lên đòi hỏi nền kinh tế phải chuyển mạnh từ mô hình dựa nhiều vào mở rộng nguồn lực sang mô hình dựa trên năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Về vấn đề này, TS. Cấn Văn Lực – Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV, cho rằng cần phân biệt rõ hai khái niệm cốt lõi. Trong đó, mô hình tăng trưởng tập trung nhiều vào "lượng" (GDP, thu nhập, việc làm) ở tầm nhìn ngắn và trung hạn. Mô hình phát triển chú trọng vào "chất" và tính bền vững (chất lượng cuộc sống, công bằng xã hội, môi trường, quốc phòng - an ninh) với tầm nhìn dài hạn.

"Mô hình tăng trưởng là điều kiện cần, còn mô hình phát triển là điều kiện đủ. Thay vì phát triển tuần tự từ đầu tư đến ứng dụng công nghệ rồi mới tới đổi mới sáng tạo, Việt Nam cần lựa chọn cách tiếp cận đồng thời cả ba yếu tố này để 'đi tắt đón đầu'", TS. Cấn Văn Lực chia sẻ.

Theo khuyến nghị từ Ngân hàng Thế giới do TS. Cấn Văn Lực tổng hợp, 5 nhóm nhân tố trụ cột để nâng cao TFP bao gồm: (1) Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; (2) Đổi mới giáo dục và đào tạo; (3) Nâng cao hiệu quả thị trường; (4) Phát triển cơ sở hạ tầng đồng bộ; (5) Thể chế và năng lực thực thi.

4 chuyển dịch chiến lược từ thực tiễn cộng đồng doanh nghiệp

Phát biểu tại Diễn đàn Doanh nghiệp Phát triển bền vững Việt Nam (VCSF 2026), ông Hồ Sỹ Hùng – Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), khẳng định đằng sau mục tiêu tăng trưởng 10%+ là yêu cầu nâng cao giá trị tạo ra từ mỗi đơn vị nguồn lực.

Từ thực tiễn kinh doanh, Chủ tịch VCCI đề xuất 4 chuyển dịch lớn: Thứ nhất là chuyển từ tăng trưởng dựa vào nguồn lực sang tăng trưởng dựa vào năng suất và đổi mới sáng tạo. Theo ông Hùng, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, lợi thế mới sẽ đến từ công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và quản trị hiện đại.

“Mỗi doanh nghiệp cần tìm cách tạo ra giá trị cao hơn từ lao động, vốn và nguyên liệu, qua đó tăng trưởng mà không gia tăng tương ứng áp lực lên tài nguyên và môi trường”, ông nói.

Đây được xem là bài toán cốt lõi nếu Việt Nam muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong một giai đoạn mà dư địa dựa vào việc mở rộng các yếu tố đầu vào ngày càng hạn chế.

Thứ hai là chuyển từ coi chuyển đổi xanh là yêu cầu tuân thủ sang coi đây là động lực cạnh tranh. Chủ tịch VCCI cho rằng các tiêu chuẩn xanh, yêu cầu về phát thải, truy xuất nguồn gốc và quản trị bền vững ngày càng trở thành điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận thị trường và chuỗi cung ứng toàn cầu. Do đó, chuyển đổi xanh không nên chỉ được nhìn như một khoản chi phí để đáp ứng quy định, mà phải được xem là khoản đầu tư cho tương lai.

Theo ông, quá trình này có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm năng lượng, giảm chi phí, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường. Đây cũng là hướng đi phù hợp với Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh và mục tiêu Net Zero vào năm 2050.

Thứ ba là chuyển từ từng doanh nghiệp riêng lẻ sang liên kết và phát triển theo chuỗi giá trị. Một doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, khó có thể tự mình thực hiện toàn bộ quá trình chuyển đổi. Vì vậy, Việt Nam cần những chuỗi giá trị có sự tham gia của doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, viện trường, tổ chức tài chính và Nhà nước.

Theo Chủ tịch VCCI, đây cũng là cách để tinh thần phát triển kinh tế tư nhân được nhấn mạnh trong Nghị quyết 68-NQ/TW chuyển hóa thành năng lực sản xuất và sức cạnh tranh thực tế của doanh nghiệp Việt Nam.

Thứ tư là chuyển từ tư duy “doanh nghiệp thực hiện chính sách” sang “Nhà nước và doanh nghiệp đồng kiến tạo phát triển”. Ông Hùng cho rằng doanh nghiệp cần một môi trường thể chế ổn định, minh bạch, dễ dự báo, có không gian cho đổi mới và cơ chế thử nghiệm những mô hình kinh doanh mới.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh càng trở nên quan trọng.

"Địa phương không chỉ là nơi thực hiện chính sách mà phải trở thành một chủ thể kiến tạo phát triển. Địa phương không nên chỉ cạnh tranh bằng số lượng dự án hay ưu đãi, mà cần cạnh tranh bằng chất lượng thể chế, hạ tầng, nguồn nhân lực và dịch vụ công", ông Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh.

Sự chuyển dịch mô hình phát triển đòi hỏi tái định vị vai trò của khu vực doanh nghiệp và dòng vốn đầu tư. Ông Bùi Minh Giáp – Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) tại Việt Nam, đánh giá nền kinh tế không thể tiếp tục chủ yếu dựa vào gia tăng vốn hay lao động theo chiều rộng.

Theo ông Giáp, hiệu quả thu hút FDI giai đoạn mới không dừng ở quy mô vốn đăng ký mà phải gia tăng giá trị nội địa nhận được thông qua việc kết nối, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và phát triển R&D tại chỗ.

"Năng suất không đơn thuần là làm việc nhiều hơn hay nhanh hơn, nó phản ánh chất lượng của cả hệ sinh thái kinh tế. Việc ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) cần hướng tới giúp hàng triệu người lao động nâng cao năng suất trong công việc hiện tại", ông Giáp phân tích.

Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng khẳng định: "Không lựa chọn giữa tăng trưởng và phát triển bền vững. Tăng trưởng bứt phá và phát triển bền vững không phải là hai con đường độc lập, mà là một hành trình chung - nơi Nhà nước kiến tạo, địa phương đồng hành, doanh nghiệp tiên phong, khoa học công nghệ tạo động lực và toàn xã hội cùng tham gia".

Minh Phương