Mở rộng không gian logistics, động lực mới cho chuỗi cung ứng và xuất nhập khẩu Việt Nam

Theo Báo cáo Logistics Việt Nam 2025, chi phí logistics của nước ta hiện ước tính tương đương 16–17% GDP, cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực. Trong khi đó, thống kê từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính) cho thấy, trong 9 tháng năm 2026, Việt Nam đã nhập khẩu hơn 34,3 tỷ USD dịch vụ (tăng 15% so với cùng kỳ).

Đáng chú ý, riêng dịch vụ vận tải đạt 16,4 tỷ USD (chiếm gần 48% tổng kim ngạch nhập khẩu dịch vụ), trong đó phí dịch vụ vận tải và bảo hiểm cho hàng hóa nhập khẩu tiêu tốn đến gần 14,4 tỷ USD. Chi phí vận tải ngoại lớn phản ánh sự phụ thuộc cao vào các hãng tàu nước ngoài, đòi hỏi hệ thống logistics nội địa phải tổ chức lại theo hướng tối ưu và tự chủ hơn.

Bên cạnh chi phí, hạ tầng logistics cũng bộc lộ hạn chế khi vận tải hàng hóa vẫn phụ thuộc lớn vào đường bộ, trong khi phương thức đường sắt và đường thủy chưa phát huy hết tiềm năng. Mạng lưới kho bãi, cảng cạn (ICD) còn phân tán, thiếu tính kết nối liên hoàn giữa các trung tâm sản xuất và cảng biển.

Đẩy mạnh chuyển đổi số, công nghệ thông minh và logistics xanh

Trước yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn, Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về phát triển kinh tế biển đã đặt ra mục tiêu đột phá: Đến năm 2030, giảm chi phí logistics xuống dưới 12% GDP, đồng thời hình thành từ 5–6 trung tâm logistics hiện đại ngang tầm quốc tế.

Cùng với đó, Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050 (được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tháng 10/2025) và Dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đang đặt logistics vào mối quan hệ trực tiếp với năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tại Diễn đàn Logistics Vùng lần VII năm 2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh ngành logistics thời gian qua đạt tốc độ tăng trưởng 14–16%/năm, đóng góp 4,5–5% GDP. Để logistics thực sự thành động lực phát triển, Phó Thủ tướng đề xuất 5 nhiệm vụ trọng tâm:

Thứ nhất, thực hiện Chiến lược logistics quốc gia một cách thực chất, có đo lường kết quả. Thứ hai, phát triển hạ tầng logistics đồng bộ với quy hoạch giao thông quốc gia và địa phương. Thứ ba, rà soát hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến logistics, vận tải đa phương thức, thương mại và hải quan.

Thứ tư, phát triển hệ thống cảng biển thành trung tâm của hệ sinh thái logistics hiện đại, xanh và thông minh. Thứ năm, chuyển mạnh tư duy từ địa giới hành chính sang tổ chức logistics theo vùng kinh tế, hành lang kinh tế và chuỗi cung ứng.

Về phía Bộ Công thương, ông Trần Thanh Hải – Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết: "Logistics ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với nền kinh tế, đặc biệt sau những đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu từ đại dịch COVID-19". Ông khẳng định Quyết định số 2229/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ là dấu mốc quan trọng, tạo cơ sở pháp lý để các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp phối hợp triển khai đồng bộ các nhiệm vụ phát triển hạ tầng và dịch vụ.

Đánh giá về kênh xuất khẩu trực tuyến, bà Trịnh Thị Thu Hiền – Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) chỉ ra kim ngạch xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử hiện mới đạt khoảng 4,4 tỷ USD trên tổng số 930 tỷ USD tổng kim ngạch năm 2025. Hàng hóa còn tập trung ở ngành tiêu dùng, chưa mở rộng sang nông sản chế biến sâu và công nghiệp chế biến do vướng mắc vận tải đường dài. Do đó, mở rộng xuất khẩu trực tuyến bắt buộc phải đi cùng giải pháp logistics phù hợp và hạ tầng số tin cậy.

Trụ cột đột phá thúc đẩy xuất nhập khẩu bền vững

Tại Dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu đặt trọng tâm xây dựng chính sách phát triển đội tàu biển quốc gia phục vụ các mặt hàng chủ lực có khối lượng lớn. Nhà nước nghiên cứu cơ chế tín dụng trung và dài hạn nhằm nâng cao năng lực đội tàu trong nước, giúp giảm phụ thuộc vào doanh nghiệp ngoại và chủ động cước phí.

Đồng thời, đẩy mạnh kết nối hạ tầng khu công nghiệp, trung tâm sản xuất với hệ thống cảng biển, cảng cạn (ICD), kho bãi và cửa khẩu. Đáng chú ý, dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng dài hơn 360 km (dự kiến khai thác khoảng năm 2030) được kỳ vọng sẽ tạo dư địa kết nối liên hoàn toàn vùng phía Bắc.

Bên cạnh đó, tổ chức không gian phát triển logistics được phân công rõ ràng theo thế mạnh từng địa phương. Trong đó, Hà Nội là trung tâm dịch vụ, tài chính, đổi mới sáng tạo, hàng không. Hải Phòng & Quảng Ninh là cửa ngõ hàng hải quốc tế, kinh tế biển, biên mậu. Bắc Ninh & Hưng Yên nơi kết nối các vùng sản xuất công nghiệp. Gia Lai & Tây Nguyên sẽ chuẩn bị cho Diễn đàn Logistics Việt Nam 2026 (ngày 6–7/11/2026) với chủ đề "Kết nối logistics cao nguyên, vươn ra chuỗi giá trị toàn cầu", khai thác hành lang Đông - Tây kết nối nông sản với cảng biển.

Dự thảo cũng đề xuất ứng dụng logistics thông minh, công nghệ quản lý kho bãi tự động, theo dõi và truy xuất hàng hóa theo thời gian thực, tối ưu hóa vận tải và phân phối, đồng thời xây dựng các khu phức hợp logistics tích hợp.

Các hệ thống quản trị chuỗi cung ứng số cũng được đặt ra với việc ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và nền tảng số trong quản lý, điều phối, dự báo nhu cầu thị trường. Mục tiêu là nâng cao hiệu quả lưu thông hàng hóa, giảm chi phí logistics và hỗ trợ doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức hoạt động xuất nhập khẩu.

Theo Cục Thương mại điện tử (Bộ Công Thương), tỷ trọng xuất khẩu qua thương mại điện tử năm 2025 mới đạt 0,48% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi các ngành dệt may, giày dép có dư địa phát triển trực tuyến lên tới 80–99%. Giải pháp chiến lược đề xuất xây dựng và vận hành các gian hàng quốc gia trên các sàn thương mại điện tử lớn của thế giới nhằm quảng bá sản phẩm OCOP, hàng công nghiệp nông thôn tiêu biểu và sản phẩm chủ lực của Việt Nam ra thị trường toàn cầu.

Hạ chi phí logistics xuống dưới 12% GDP không chỉ là một chỉ số kinh tế đơn thuần, mà là mắt xích chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Việc kết hợp đồng bộ giữa phát triển hạ tầng, tự chủ đội tàu biển, liên kết vùng, xanh hóa và ứng dụng công nghệ số sẽ tạo đòn bẩy vững chắc, đưa xuất nhập khẩu Việt Nam phát triển bứt phá và bền vững đến năm 2030.

Minh Anh