Lo “nghẽn cổ chai” trên biển vì chiến sự, DN Việt ngồi trên đống lửa

Theo tổng hợp của Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), căng thẳng quân sự giữa Mỹ và Iran, đặc biệt sau các cuộc không kích quy mô lớn của Mỹ và Israel nhằm vào Iran ngày 28/2, đang gây xáo trộn mạnh các tuyến vận tải Á – Âu.

Trước hết là nguy cơ “nghẽn cổ chai” tại các điểm trung chuyển chiến lược. Eo biển Hormuz trở thành tâm điểm khi Iran phát đi cảnh báo an ninh, khiến nhiều hãng tàu chủ động dừng hoặc điều chỉnh hải trình dù chưa có thông báo phong tỏa chính thức.

Tại khu vực kênh đào Suez Canal và Biển Đỏ, triển vọng khôi phục hoàn toàn tuyến vận tải trong năm 2026 trở nên bất định, buộc không ít doanh nghiệp tính tới phương án vòng qua Mũi Hảo Vọng. Chi phí logistics vì thế tăng vọt.

Theo tiền lệ các đợt bất ổn trước, cước container 40 feet có thể tăng gấp 2–3 lần, vượt mốc 5.000 USD. Các công ty bảo hiểm cũng nhanh chóng điều chỉnh phí rủi ro chiến tranh đối với tàu hoạt động tại vùng Vịnh. Giá dầu Brent chịu áp lực tăng, kéo theo phụ phí nhiên liệu trong vận tải biển và hàng không leo thang.

Không chỉ vậy, rủi ro còn nằm ở thời gian vận chuyển. Ban IV cho biết việc đi vòng qua Nam Phi thay vì qua kênh đào Suez khiến hành trình Á – Âu kéo dài thêm 10–14 ngày, gây sức ép lớn lên mô hình chuỗi cung ứng “vừa kịp lúc” (Just-in-time), đặc biệt với ngành linh kiện ô tô, điện tử và nông sản. Các mặt hàng thế mạnh của Việt Nam như trái cây, thủy sản đối mặt nguy cơ giảm chất lượng và đội chi phí bảo quản do thời gian vận chuyển kéo dài.

Nói với phóng viên Thương hiệu và Pháp luật, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Đại học Kinh tế TP.HCM, cho rằng xung đột Trung Đông có thể bào mòn sức cạnh tranh xuất khẩu của Việt Nam.

Theo ông Huân, căng thẳng leo thang tại Trung Đông đang tạo ra những cú sốc mới đối với chuỗi cung ứng toàn cầu. “Nếu xung đột kéo dài, chi phí logistics tăng cao và rủi ro vận tải sẽ trực tiếp bào mòn biên lợi nhuận, làm suy giảm sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu Việt Nam”, ông Huân nói.

Về rủi ro, ông Huân cho rằng rủi ro lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở giá dầu, mà còn ở nguy cơ gián đoạn các tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Hormuz hay khu vực Biển Đỏ. Khi căng thẳng quân sự leo thang, các hãng tàu buộc phải điều chỉnh hải trình, tăng phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh và phụ phí nhiên liệu. Điều này khiến chi phí logistics đội lên đáng kể.

“Chi phí vận tải tăng không chỉ làm giá thành hàng hóa xuất khẩu cao hơn mà còn kéo dài thời gian giao hàng. Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe về giá và tiến độ, doanh nghiệp Việt sẽ chịu áp lực cạnh tranh lớn hơn, đặc biệt nhiều ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như dệt may, da giày, điện tử, nông sản đều phụ thuộc lớn vào vận tải biển ”, ông Huân phân tích.

Bên cạnh đó, vị chuyên gia cũng nhìn nhận, giá dầu tăng do lo ngại gián đoạn nguồn cung cũng tạo áp lực kép. Xăng dầu là đầu vào quan trọng của sản xuất và vận tải, nên khi chi phí năng lượng leo thang, toàn bộ chuỗi giá trị xuất khẩu sẽ bị ảnh hưởng. Nếu doanh nghiệp không thể chuyển phần chi phí tăng thêm sang đối tác nhập khẩu, biên lợi nhuận sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Theo ông Đào Trọng Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam, dù việc “đóng eo biển” chưa được cơ quan hàng hải quốc tế xác nhận, thị trường đã coi đây là môi trường rủi ro leo thang, buộc tàu phải neo chờ, đổi hướng hoặc di chuyển chậm.

Phí bảo hiểm hàng hải được dự báo tăng mạnh, trong đó bảo hiểm thân tàu tại vùng Vịnh có thể tăng 25–50% trong ngắn hạn, thậm chí cao hơn nếu xảy ra tấn công trực tiếp hoặc eo biển Hormuz bị phong tỏa thực tế.

Ông Khoa cảnh báo, nếu xung đột chỉ diễn ra ngắn hạn, tác động chủ yếu là tăng phí bảo hiểm và biến động cước. Nhưng nếu kéo dài hoặc Hormuz bị phong tỏa, thị trường có thể rơi vào tình trạng gián đoạn nghiêm trọng, thiếu tàu, thiếu chỗ, giá dầu tăng mạnh và chuỗi cung ứng toàn cầu đối mặt nguy cơ khủng hoảng điểm nghẽn.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa tuyến vận tải, thị trường xuất khẩu và điều khoản hợp đồng; đồng thời theo dõi sát biến động chi phí logistics để có phương án điều chỉnh kịp thời, giảm thiểu tác động tiêu cực từ những cú sốc địa chính trị bên ngoài.

Trước đó, ngày 1/3, Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương đã phát đi công văn khẩn gửi các hiệp hội ngành hàng và logistics với các khuyến nghị về đa dạng hóa nguồn cung và thị trường; siết chặt các điều khoản hợp đồng và bảo hiểm; chủ động thông tin và lên kịch bản ứng phó; bảo đảm an ninh năng lượng trong nước.

Theo đó, doanh nghiệp cần chủ động tìm kiếm các thị trường thay thế để giảm thiểu rủi ro khi hoạt động xuất khẩu  sang Israel, Iran và Trung Đông gặp ách tắc, qua đó xây dựng khả năng chống chịu lâu dài.

Các hiệp hội cần thường xuyên cập nhật tình hình cho hội viên để chủ động kế hoạch sản xuất, điều chỉnh phương án xuất nhập khẩu  nhằm tránh ùn tắc. Doanh nghiệp cần phối hợp với bộ ngành để nắm bắt biến động giá cước, phụ phí và xây dựng phương án thích ứng linh hoạt.

Hoài Phong