Khi mùa trăng về, nghe nữ Nghệ nhân kể chuyện về trà

Trong câu chuyện về trà, điều chị Hòa nhắc đến nhiều nhất không phải những nghi thức cầu kỳ hay giá trị thương mại của từng sản phẩm, mà là bàn trà trong mỗi gia đình Việt.

Theo chị, hầu hết gia đình đều có ấm chén, bàn trà nhưng không phải nơi nào cũng duy trì thói quen sử dụng thường xuyên. Nhiều bộ ấm chén chỉ được mang ra khi nhà có khách. Từ thực tế đó, chị trăn trở làm thế nào để bàn trà trở lại với đời sống thường nhật, trở thành không gian để các thành viên trong gia đình trò chuyện, chia sẻ.

6 năm gắn bó với trà

Mai Khánh Hòa sinh ra trong một gia đình thuần nông ở Thanh Hóa. Điều kiện kinh tế không dư dả nhưng chị sớm có niềm yêu thích với hội họa. Có thời điểm, chị tự học làm hàng mã để có thêm thu nhập phục vụ việc học vẽ. Sau này, dù trải qua nhiều công việc, chị vẫn duy trì niềm đam mê hội họa qua tranh giấy dó.

Năm 18 tuổi, chị lên Hà Giang học sư phạm mầm non và có 9 năm gắn bó với các điểm trường vùng cao.

Những năm tháng công tác tại đây để lại trong chị nhiều kỷ niệm về học sinh và cuộc sống của đồng bào vùng cao. Một lần, chị chia cho mỗi học sinh một chiếc kẹo, riêng lớp trưởng được 3 chiếc. Một lúc sau, em học sinh mang trả lại 2 chiếc và nói: “Các bạn mỗi người được một chiếc, tại sao mình em lại có 3 chiếc?”.

Câu chuyện nhỏ ấy được chị nhớ mãi bởi sự chân chất, thuần hậu và cách ứng xử tự nhiên của học sinh vùng cao.

Năm 30 tuổi, chị bắt đầu tìm hiểu về trà từ một câu hỏi: Vì sao một số phẩm trà nước ngoài có giá rất cao, trong khi trà của những vùng nổi tiếng ở Việt Nam lại phổ biến ở mức giá thấp hơn nhiều?

Từ sự tò mò ban đầu, chị tự tìm hiểu tài liệu, đến các vùng trồng trà, gặp những người làm trà và học hỏi kinh nghiệm thực tế.

Càng tìm hiểu, chị càng nhận ra phía sau một chén trà không chỉ có hương vị mà còn là câu chuyện về vùng đất, cây trà, người làm trà và những phương thức sản xuất được duy trì qua nhiều thế hệ.

Trong hành trình đó, anh Lý Văn Thông, một người Dao làm trà ở vùng Hà Giang, để lại cho chị ấn tượng đặc biệt. Sau 5 năm quen biết, chị nhận thấy giá trà của anh gần như không thay đổi dù chi phí sản xuất và đời sống đã có nhiều biến động.

Điều khiến chị quan tâm không chỉ là sản phẩm mà còn là cách người làm trà giữ gìn những giá trị nguyên bản của cây trà.

Tháng 6/2026, Mai Khánh Hòa được Trung ương Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam chứng nhận là Nghệ nhân quốc gia ngành nghề Văn hóa trà.

Với chị, danh hiệu là sự ghi nhận cho một chặng đường, đồng thời cũng đặt ra trách nhiệm tiếp tục tìm hiểu, giới thiệu và lan tỏa văn hóa trà Việt.

Đưa câu chuyện về trà đến gần công chúng

Từ năm 2022 đến nay, Mai Khánh Hòa đã tổ chức và đồng hành với hàng trăm hội thảo, hội chợ, chương trình kết nối và hoạt động giới thiệu văn hóa trà tại nhiều địa phương.

Điều chị hướng đến là giúp người thưởng trà hiểu rõ hơn về sản phẩm: trà đến từ vùng nào, do ai làm ra và những giá trị nào được gửi gắm phía sau sản phẩm.

Một trong những hoạt động đáng nhớ với chị là phục vụ trà tại Kỳ họp thứ chín, Quốc hội khóa XV.

Trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9 năm 2025, chị cũng có dịp phục vụ trà tại Trung tâm Hội chợ triển lãm quốc gia.

Những người thưởng trà tại đây thuộc nhiều lứa tuổi, nghề nghiệp khác nhau. Có người sau khi uống trà nhớ đến bàn trà trong gia đình, có người kể chuyện quê hương, cũng có người chỉ đơn giản ngồi lại trò chuyện.

Theo chị Hòa, đó là giá trị quan trọng của trà: tạo ra không gian để con người gặp gỡ và kết nối.

Trong quá trình hoạt động, chị từng chứng kiến nhiều câu chuyện bên bàn trà. Có người lần đầu chia sẻ những điều giữ trong lòng; có những nhóm bạn lâu ngày gặp lại; cũng có những cuộc gặp để trao đổi về công việc, dự án hoặc ý tưởng khởi nghiệp.

“Bên bàn trà có đủ mọi cung bậc cảm xúc của mỗi người. Những cuộc gặp như vậy khiến tôi càng tin vào vai trò kết nối của trà”, chị nói.

Trăn trở với bàn trà trong mỗi gia đình

Trước đây, Mai Khánh Hòa từng quảng bá cho một số thương hiệu trà. Tuy nhiên, quá trình đi nhiều nơi, gặp nhiều người làm trà khiến chị muốn dành thời gian cho một câu chuyện rộng hơn, đó là văn hóa trà Việt.

Không gian văn hóa trà trên phố Trịnh Công Sơn do chị xây dựng và vận hành trở thành nơi kết nối những người làm trà với người yêu trà. Tại đây giới thiệu sản phẩm từ nhiều vùng, miền, trong đó có những cơ sở, cá nhân làm trà quy mô nhỏ và ít có điều kiện tiếp cận thị trường.

Tuy nhiên, điều khiến chị quan tâm hơn cả vẫn là việc đưa văn hóa trà trở lại đời sống gia đình.

Theo nghệ nhân Mai Khánh Hòa, văn hóa trà Việt từng hiện diện tự nhiên trong đời sống, từ quán nước đầu làng đến bàn trà trong mỗi gia đình. Việc thưởng trà không nhất thiết phải gắn với không gian cầu kỳ hay những quy tắc phức tạp.

“Văn hóa trà Việt Nam không cầu kỳ về trà thất, tôn chỉ hay khuôn thước phức tạp, mà trọng về tâm thái nhẹ nhàng, tính kết nối trong thưởng trà. Đó có thể chỉ là một ấm trà được pha vào buổi sáng, một cuộc trò chuyện giữa những người trong gia đình, một khoảng thời gian để mọi người ngồi lại bên nhau”, chị Hòa chia sẻ.

Từ quan niệm đó, chị không đặt nặng việc người thưởng trà phải cảm nhận sản phẩm theo một khuôn mẫu nhất định. Khi giới thiệu trà, chị có thể nói về vùng đất, đặc trưng và hương vị nhưng để người uống tự cảm nhận.

“Với tôi, xây dựng văn hóa trà trước hết phải kể câu chuyện về cây trà, con người và vùng trà một cách chân thực nhất, không thần thánh hóa. Một người giữ lại cây trà lâu năm, một gia đình nhiều thế hệ làm trà hay cách một người pha trà mời khách trong nhà đều có thể trở thành câu chuyện văn hóa”, chị nói.

Theo chị, phát triển văn hóa không nhất thiết phải tạo ra những giá trị mới mà quan trọng là nhận diện, gìn giữ và lan tỏa những giá trị vốn có.

Giữ trà và giữ cả những giá trị nguyên bản

Sáu năm gắn bó với trà, Mai Khánh Hòa cũng có những thời điểm gặp khó khăn, đặc biệt là bài toán kinh tế.

Đầu năm 2026, chị từng nghĩ đến việc dừng công việc liên quan đến trà để dành nhiều thời gian hơn cho hội họa và tranh giấy dó. Tuy nhiên, một lời đề nghị từ một nhà trà lâu năm tại Hà Nội đã khiến chị tiếp tục.

“Sang năm lại quảng bá trà cho chị nhé”, câu nói đơn giản ấy trở thành động lực để chị duy trì công việc.

Chị thừa nhận kinh nghiệm và tên tuổi của mình có thể chưa bằng nhiều nghệ nhân trà khác. Tuy nhiên, chị cho rằng điều quan trọng là giữ được sự khách quan và chân thực khi giới thiệu sản phẩm.

Chị không muốn biến hoạt động quảng bá trà thành việc ca ngợi một chiều, mà mong người thưởng thức có thêm thông tin để lựa chọn phẩm trà phù hợp.

Hiện nay, Mai Khánh Hòa tiếp tục song song hai công việc: hoạt động với trà và sáng tác tranh giấy dó.

Một lĩnh vực gắn với cây trà, vùng đất, người làm trà và không gian sinh hoạt cộng đồng; một lĩnh vực gắn với hội họa và chất liệu thủ công truyền thống.

Với chị, cả hai đều có điểm chung là gìn giữ và đưa những giá trị văn hóa Việt đến gần hơn với đời sống hiện đại.

Và với văn hóa trà, mong muốn của nữ nghệ nhân được bắt đầu từ một điều tưởng như rất giản dị: những chiếc bàn trà vốn đã có trong nhiều gia đình Việt sẽ không chỉ được sử dụng khi có khách, mà trở thành nơi các thành viên ngồi lại với nhau thường xuyên hơn.

Quốc An