Khát vọng bình an trong điệu múa kỳ lân truyền thống của người Nùng

Từ ngày 29/8 đến 2/9/2026, các nghệ nhân Lục Văn Tài, Nguyễn Viết Thần, Nguyễn Văn Dương và Nông Văn Hải trực tiếp trình diễn những tiết mục múa kỳ lân phục vụ du khách trong khuôn khổ các hoạt động với chủ đề “Vui Tết Độc lập”.

Với người Nùng, kỳ lân không đơn thuần là một nhân vật trong trò diễn. Đó là biểu tượng của may mắn, thịnh vượng và cuộc sống no đủ. Người Nùng quan niệm kỳ lân xuất hiện đến đâu thì niềm vui theo đến đó. Những màn múa kỳ lân vì thế mang theo mong muốn xua đuổi những điều không may, đem bình an và hạnh phúc đến với gia đình, cộng đồng.

Điệu múa ấy đã tồn tại trong đời sống văn hóa của người Nùng qua nhiều thế hệ, đặc biệt trong các dịp lễ, Tết. Và khi tiếng trống vang lên, kỳ lân bắt đầu chuyển động, một không gian văn hóa bản làng cũng theo đó được tái hiện.

Một trong những điều làm nên sự đặc biệt của múa kỳ lân người Nùng nằm ngay ở hình hài của linh vật. Những chiếc đầu kỳ lân không được sản xuất hàng loạt mà được các nghệ nhân trực tiếp tạo tác bằng phương pháp thủ công. Đất sét được lấy từ giữa dòng sông, suối, sau đó giã nhuyễn, pha nước để tạo thành hỗn hợp đủ độ dẻo rồi nặn thành hình. Khi phần đất đã khô, nghệ nhân tiếp tục dán giấy bồi, sơn và vẽ những màu sắc đặc trưng. Công đoạn cuối cùng là gắn vải, bông, lông và hoàn thiện phần đuôi.

Để hoàn thành một chiếc đầu kỳ lân bền, đẹp, người làm nghề có thể phải dành hơn một tuần. Đầu kỳ lân của người Nùng có hình dáng rất riêng: khuôn mặt tròn, mắt và mũi lớn, miệng rộng, răng nanh dài, tai lớn, lông mày và râu mép tạo cảm giác dữ tợn. Thân kỳ lân dài khoảng 2m, rộng khoảng 1m, được may ghép từ nhiều mảnh vải màu sắc.

Đáng chú ý, mỗi chiếc đầu kỳ lân đều có diện mạo riêng, không con nào hoàn toàn giống con nào. Chính sự khác biệt trong cách tạo tác thủ công khiến mỗi linh vật không chỉ là một đạo cụ biểu diễn, mà còn mang dấu ấn bàn tay và óc sáng tạo của người nghệ nhân.

Nếu nhìn từ góc độ thẩm mỹ hiện đại, khuôn mặt dữ dằn của kỳ lân có thể khiến người xem tò mò. Nhưng với người Nùng, đó lại là một phần ý nghĩa của điệu múa. Theo quan niệm dân gian, múa kỳ lân có tác dụng xua đuổi điều xấu, tà ma và dịch bệnh. Vì vậy, khuôn mặt kỳ lân càng dữ tợn, những động tác càng mạnh mẽ thì càng thể hiện rõ sức mạnh của linh vật trong việc bảo vệ con người và cộng đồng.

Bởi thế, kỳ lân không được múa theo kiểu nhẹ nhàng, đơn thuần để mua vui. Những bước xuống tấn, đi đường, múa chào, kính bái miếu thờ được kết hợp với các bài quyền, kiếm và nhiều loại binh khí. Mỗi động tác đều đòi hỏi người biểu diễn có sức khỏe, sự dẻo dai và khả năng phối hợp chính xác với đồng đội. Đó cũng là lý do múa kỳ lân của người Nùng được nhìn nhận như sự kết hợp giữa vũ điệu, âm nhạc, trò diễn và tinh thần thượng võ.

Một màn múa kỳ lân sẽ không hoàn chỉnh nếu thiếu âm nhạc. Tiếng trống, chiêng, chũm chọe hòa vào từng chuyển động của linh vật, lúc dồn dập, mạnh mẽ, lúc chuyển nhịp để dẫn dắt các động tác. Cùng với kỳ lân còn có những nhân vật, đạo cụ và trò diễn dân gian đặc trưng như mặt báo đông, mặt nà lình (mặt khỉ). Các nghệ nhân có thể trình diễn những màn múa chào thần thánh, múa chúc Tết từng nhà, múa hội lồng tồng hay các trò diễn vui nhộn của nhân vật khỉ.

Vì vậy, gọi múa kỳ lân chỉ là “múa lân” theo nghĩa một tiết mục giải trí thông thường sẽ không thể hiện hết chiều sâu của loại hình này. Nó là một hình thức diễn xướng tổng hợp, nơi âm nhạc, tạo hình, võ thuật, nghi lễ và trò diễn cùng tồn tại trong một không gian văn hóa.

Một trong những điểm quan trọng nhất để hiểu đúng về múa kỳ lân của người Nùng chính là yếu tố tâm linh. Theo phong tục, trước khi hạ đầu kỳ lân xuống để bắt đầu hành trình biểu diễn, các nghệ nhân phải thực hiện nghi lễ cúng và xin phép thần thánh. Điều này cho thấy kỳ lân không được xem đơn thuần là một đạo cụ. Trong những ngày đầu năm mới, người Nùng thường mời đội múa kỳ lân đến tận nhà. Điệu múa mang theo mong muốn xua đuổi tà ma, trừ ôn dịch, cầu cho năm mới sung túc, thái bình và mọi người khỏe mạnh. Ở đây, yếu tố biểu diễn và yếu tố tín ngưỡng hòa quyện vào nhau.

Khi kỳ lân cúi mình trước bàn thờ, đó là sự kính bái.

Khi linh vật chuyển động mạnh mẽ, đó là sức mạnh xua đuổi điều dữ.

Khi kỳ lân đi qua từng căn nhà, đó là lời chúc về may mắn và bình an.

Bởi vậy, phía sau những bước nhảy rộn ràng là một hệ thống niềm tin được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Một nét đặc sắc khác của múa kỳ lân Nùng là tinh thần thượng võ. Những bài quyền, kiếm và binh khí không chỉ làm tăng sức hấp dẫn cho màn trình diễn mà còn thể hiện quan niệm về sức mạnh, sự dẻo dai và khả năng bảo vệ cộng đồng.

Múa kỳ lân từng gắn chặt với những ngày lễ, Tết và sinh hoạt cộng đồng trong các bản làng Nùng. Nhưng ngày nay, không gian trình diễn của điệu múa đã rộng hơn. Các nghệ nhân ở xóm Ngọc Chung, xã Trùng Khánh đã mang múa kỳ lân đến nhiều sự kiện văn hóa, trong đó có chương trình “Vui Tết Độc lập” tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Hà Nội. Sự xuất hiện của kỳ lân giữa không gian văn hóa của 54 dân tộc giúp công chúng ở xa Cao Bằng có cơ hội tiếp cận trực tiếp với một loại hình diễn xướng đặc sắc của người Nùng. Du khách không chỉ nhìn thấy những chiếc đầu kỳ lân rực rỡ mà còn có thể cảm nhận tiếng trống, tiếng chiêng, những bước võ và không khí cộng đồng phía sau điệu múa.

Với múa kỳ lân, những nghệ nhân chính là cầu nối giữa ký ức của các thế hệ đi trước và lớp trẻ hôm nay. Nếu không có người chế tác đầu kỳ lân, những khuôn mặt linh vật đặc trưng có thể biến mất. Nếu không có người biết nghi lễ, phần tín ngưỡng có thể bị tách khỏi điệu múa. Nếu không có người truyền lại từng bước xuống tấn, từng thế quyền, từng nhịp phối hợp với trống và chiêng, múa kỳ lân sẽ khó giữ được hình thái vốn có. Đó là giữ cả một hệ thống tri thức dân gian: từ chế tác đạo cụ, âm nhạc, võ thuật, nghi lễ đến những quan niệm văn hóa của cộng đồng.

Trong dòng chảy hiện đại, những loại hình nghệ thuật dân gian đứng trước một bài toán không dễ: làm thế nào để vừa được giới thiệu rộng rãi, vừa không đánh mất ý nghĩa nguyên gốc? Với múa kỳ lân của người Nùng, câu trả lời nằm ở việc đưa di sản đến gần công chúng nhưng vẫn đặt cộng đồng vào vị trí chủ thể. Kỳ lân có thể xuất hiện tại những sân khấu lớn, những sự kiện văn hóa, những không gian du lịch; nhưng điều quan trọng nhất vẫn là điệu múa phải được tiếp tục thực hành trong chính đời sống của người Nùng.

Từ đất sét bên dòng sông, qua đôi bàn tay nghệ nhân, chiếc đầu kỳ lân dần thành hình. Từ tiếng trống đầu tiên, linh vật bước ra. Những bước chân mạnh mẽ xua đuổi điều dữ, những động tác kính bái gửi gắm lòng thành, và hành trình đi qua từng mái nhà mang theo lời chúc về may mắn, hạnh phúc.

PV