Hoàn thiện cơ chế xử lý người chưa thành niên phạm tội: Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn

Việc Quốc hội thông qua Luật Tư pháp người chưa thành niên ngày 30/11/2024, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong việc xây dựng cơ chế tư pháp chuyên biệt đối với người chưa thành niên. Luật đã đặt trọng tâm vào các giải pháp giáo dục, phục hồi, hạn chế việc áp dụng hình phạt và tăng cường các biện pháp xử lý chuyển hướng.

Tuy nhiên, khi đi vào thực tiễn, nhất là trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử, một số vấn đề vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, hướng dẫn để bảo đảm việc áp dụng pháp luật thống nhất.

Cần làm rõ mối quan hệ giữa xử lý hình sự và xử lý chuyển hướng

Bộ luật Hình sự năm 2015 tiếp tục là cơ sở pháp lý quan trọng để xác định tội phạm, tuổi chịu trách nhiệm hình sự, trách nhiệm hình sự, hình phạt và các biện pháp tư pháp. Trong khi đó, Luật Tư pháp người chưa thành niên thiết lập một cơ chế xử lý riêng, trong đó đề cao khả năng áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng thay vì đưa người chưa thành niên vào quy trình xử lý hình sự thông thường.

Vấn đề đặt ra là trên thực tế có thể xuất hiện trường hợp hành vi của người chưa thành niên đã có đầy đủ dấu hiệu của một tội phạm theo Bộ luật Hình sự, nhưng đồng thời người thực hiện hành vi lại thuộc nhóm có thể được xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Trong tình huống này, cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá nhiều yếu tố cùng lúc như tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi; hậu quả đã xảy ra; khả năng nhận thức và tự cải tạo của người chưa thành niên; hoàn cảnh gia đình; khả năng giáo dục, phục hồi cũng như yêu cầu bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại.

Nếu thiếu tiêu chí và quy trình đánh giá thống nhất, việc quyết định chuyển hướng xử lý hay tiếp tục truy cứu trách nhiệm hình sự có thể phụ thuộc nhiều vào nhận định của từng cơ quan, từng người tiến hành tố tụng. Đây là vấn đề cần được hướng dẫn cụ thể nhằm hạn chế sự khác biệt trong cách hiểu và áp dụng pháp luật.

Tiêu chí xử lý chuyển hướng cần được cụ thể hóa

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật Tư pháp người chưa thành niên là việc mở rộng cơ chế xử lý chuyển hướng. Đây được xem là giải pháp phù hợp với đặc điểm tâm lý, lứa tuổi và khả năng thay đổi của người chưa thành niên.

Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc rất lớn vào việc xác định đúng đối tượng và đúng điều kiện áp dụng.

Các yếu tố như mức độ nguy hiểm của hành vi, khả năng nhận thức, nhân thân, hoàn cảnh gia đình, môi trường sống và khả năng tự cải tạo có tính chất tương đối định tính. Nếu không có tiêu chí đánh giá cụ thể, việc áp dụng có thể phát sinh sự khác nhau giữa các vụ án có tính chất tương đồng.

Chẳng hạn, cùng là người chưa thành niên phạm tội nghiêm trọng, nhưng một trường hợp có gia đình đủ điều kiện quản lý, giáo dục, người phạm tội thực sự ăn năn và có khả năng khắc phục hậu quả; trong khi trường hợp khác có hoàn cảnh gia đình phức tạp, nguy cơ tái phạm cao và không có điều kiện bảo đảm việc giáo dục tại cộng đồng. Việc áp dụng cùng một cách thức xử lý trong hai trường hợp này chưa chắc đã bảo đảm mục tiêu của chính sách tư pháp người chưa thành niên.

Do đó, cần có hướng dẫn để cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở đánh giá các yếu tố nói trên một cách khách quan, có căn cứ và có thể kiểm chứng.

Cần tháo gỡ những điểm chưa thật sự thống nhất giữa các quy định

Một vấn đề khác cần được quan tâm là sự tương thích giữa các quy định về xử lý chuyển hướng và quy định về hình phạt đối với người chưa thành niên.

Luật Tư pháp người chưa thành niên xác định nguyên tắc chỉ áp dụng hình phạt khi xét thấy các biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa. Đây là biểu hiện rõ nét của chính sách nhân đạo, lấy giáo dục và phục hồi làm trọng tâm.

Tuy nhiên, khi đối chiếu với các quy định cụ thể về điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng và điều kiện áp dụng từng loại hình phạt, trong thực tiễn có thể phát sinh những cách hiểu khác nhau.

Đặc biệt, đối với những vụ án mà người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện hành vi thuộc trường hợp phạm tội nghiêm trọng, việc xác định có thuộc diện được áp dụng xử lý chuyển hướng hay cần tiến hành truy cứu trách nhiệm hình sự đòi hỏi phải đánh giá tổng thể nhiều yếu tố.

Nếu quá chú trọng đến việc xử lý chuyển hướng mà không đánh giá đầy đủ tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, hậu quả và nguy cơ tái phạm, có thể ảnh hưởng đến yêu cầu phòng ngừa tội phạm và bảo vệ người bị hại. Ngược lại, nếu việc truy cứu trách nhiệm hình sự được thực hiện một cách máy móc, không xem xét đầy đủ khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên thì có thể chưa phản ánh đầy đủ tinh thần của chính sách hình sự mới.

Vì vậy, việc thống nhất nhận thức giữa các cơ quan tiến hành tố tụng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Đòi hỏi đội ngũ cán bộ có kiến thức chuyên sâu

Tư pháp người chưa thành niên không đơn thuần là việc áp dụng các quy định pháp luật dành cho một nhóm tuổi nhất định. Đặc điểm tâm lý, khả năng nhận thức, hoàn cảnh gia đình và quá trình phát triển của người chưa thành niên đòi hỏi người tiến hành tố tụng phải có kiến thức chuyên môn phù hợp.

Luật Tư pháp người chưa thành niên đặt ra yêu cầu đối với người tiến hành tố tụng phải được đào tạo, bồi dưỡng hoặc có kinh nghiệm trong giải quyết các vụ án liên quan đến người chưa thành niên, đồng thời có hiểu biết cần thiết về tâm lý học và khoa học giáo dục người chưa thành niên.

Đây là yêu cầu cần thiết, nhưng để triển khai hiệu quả trên thực tế cần có kế hoạch đào tạo thường xuyên và chuyên sâu. Trong đó, không chỉ tập trung vào kiến thức pháp luật mà còn cần trang bị kỹ năng giao tiếp, đánh giá tâm lý, khai thác thông tin, nhận diện nguy cơ tái phạm và xây dựng phương án xử lý phù hợp với từng trường hợp cụ thể.

Việc hình thành đội ngũ Kiểm sát viên, Thẩm phán và Điều tra viên có kinh nghiệm chuyên sâu về tư pháp người chưa thành niên sẽ góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng giải quyết các vụ án.

Tăng cường cơ chế phối hợp ngoài tố tụng

Một đặc điểm của xử lý chuyển hướng là kết quả không chỉ phụ thuộc vào cơ quan tiến hành tố tụng. Gia đình, nhà trường, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội đều có vai trò trong quá trình giáo dục, giám sát và hỗ trợ người chưa thành niên.

Nếu quyết định áp dụng một biện pháp giáo dục tại cộng đồng nhưng gia đình không có khả năng quản lý, chính quyền địa phương thiếu điều kiện theo dõi hoặc không có cơ chế hỗ trợ phù hợp thì hiệu quả của biện pháp có thể không đạt được như mong muốn.

Do đó, bên cạnh việc hoàn thiện quy định pháp luật, cần xây dựng quy trình phối hợp rõ ràng giữa các chủ thể có liên quan. Cần xác định cụ thể trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị trong việc lập hồ sơ, đánh giá điều kiện áp dụng, tổ chức thực hiện, giám sát và kiểm tra kết quả của biện pháp xử lý chuyển hướng.

Đồng thời, cần quan tâm đến nguồn nhân lực và kinh phí để bảo đảm các quy định mới không chỉ dừng lại ở yêu cầu pháp lý mà thực sự có khả năng triển khai trong đời sống.

Hoàn thiện pháp luật để bảo đảm mục tiêu giáo dục và phòng ngừa

Sự ra đời của Luật Tư pháp người chưa thành niên tạo ra bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật. Từ tư duy chủ yếu dựa vào xử lý hình phạt, pháp luật ngày càng nhấn mạnh hơn đến giáo dục, phục hồi, khắc phục hậu quả và tạo cơ hội để người chưa thành niên sửa chữa sai lầm.

Tuy nhiên, để chính sách này phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định có liên quan, nhất là những nội dung nằm ở điểm giao thoa giữa Luật Tư pháp người chưa thành niên và Bộ luật Hình sự.

Trước hết, các cơ quan có thẩm quyền cần sớm nghiên cứu, ban hành hướng dẫn áp dụng thống nhất về điều kiện, trình tự và tiêu chí lựa chọn giữa xử lý chuyển hướng với truy cứu trách nhiệm hình sự. Các tiêu chí mang tính định tính cần được giải thích và cụ thể hóa ở mức phù hợp để hạn chế sự tùy nghi trong áp dụng.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán và những người trực tiếp tham gia giải quyết vụ án có người chưa thành niên. Cùng với đó là xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa cơ quan tiến hành tố tụng với gia đình, nhà trường, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội.

Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội cần đạt được sự cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ cộng đồng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại với mục tiêu giáo dục, phục hồi và tạo cơ hội tái hòa nhập cho người chưa thành niên. Đây không chỉ là yêu cầu của chính sách hình sự mà còn là thước đo hiệu quả của cơ chế tư pháp dành cho nhóm đối tượng đặc biệt này.

Trong thời gian tới, việc tiếp tục rà soát, hoàn thiện pháp luật và thống nhất thực tiễn áp dụng sẽ có ý nghĩa quyết định trong việc đưa các nguyên tắc tiến bộ của Luật Tư pháp người chưa thành niên vào thực tiễn, qua đó góp phần xây dựng một nền tư pháp nhân văn, chuyên nghiệp và phù hợp hơn với đặc điểm của người chưa thành niên.

Lê Anh Quốc – Thư ký Tòa Hình sự/Tòa án nhân dân tỉnh Khánh Hòa