Hoàn thiện chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, loại bỏ cơ chế "xin – cho”

Chiều ngày 29/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đề xuất bỏ tiêu chí về số lượng lao động và đổi mới cơ chế chọn đối tượng thụ hưởng

Tại phiên thảo luận, các đại biểu Quốc hội cho rằng, việc phân loại rõ ràng giữa doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả thụ hưởng chính sách.

 Quy mô vốn giữa các nhóm có sự chênh lệch rất lớn (từ vài tỷ đồng đến 150 tỷ đồng). Nếu gộp chung các nhóm này vào cùng một diện hỗ trợ sẽ không đáp ứng đúng nhu cầu thực tế, chưa tạo được lợi thế cạnh tranh và thiếu động lực khuyến khích doanh nghiệp nhỏ vươn lên quy mô lớn hơn.

Tham gia góp ý, đại biểu Nguyễn Hữu Toàn (Lai Châu) đề xuất bỏ tiêu chí về số lượng lao động. Theo đại biểu, nếu doanh nghiệp đáp ứng các điều kiện về vốn và doanh thu, đồng thời tạo ra nhiều việc làm thì không có lý do gì lại không hỗ trợ. Đối với tiêu chí vốn, cần quy định rõ là "vốn chủ sở hữu không quá 150 tỷ đồng" thay vì tính tổng nguồn vốn chung chung.

Trong khi đó, đại biểu Vương Quốc Thắng (Đà Nẵng) băn khoăn về tiêu chí "số lao động sử dụng bình quân năm trước liền kề không quá 300 người", bởi tiêu chí này gây khó khăn cho việc kiểm tra, đối soát và dễ bị lợi dụng thông qua các hợp đồng dịch vụ hoặc lao động thời vụ để lách luật. Đại biểu đề xuất giao Chính phủ quy định ngưỡng cụ thể và điều chỉnh linh hoạt theo từng thời kỳ.

Đại biểu Đào Chí Nghĩa (Cần Thơ) kiến nghị sử dụng số liệu bình quân trong một khoảng thời gian phù hợp để xác định quy mô, tránh việc doanh thu và lao động biến động ngắn hạn làm thay đổi liên tục nhóm doanh nghiệp.

Bỏ quy định "nộp hồ sơ trước được hỗ trợ trước",  bỏ cơ chế "xin - cho"

Đại biểu Trần Đức Thuận (Nghệ An) phản đối quy định "nộp hồ sơ trước được hỗ trợ trước" tại khoản 5 Điều 5. Đại biểu phân tích, doanh nghiệp có bộ máy chuyên trách và ở gần cơ quan hỗ trợ thường thuận lợi hơn trong tiếp cận thông tin, hoàn thiện hồ sơ. Trong khi đó, doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp ở miền núi, biên giới, hải đảo có thể cần hỗ trợ nhiều hơn nhưng lại nộp hồ sơ chậm hơn.

Do đó, đại biểu Trần Đức Thuận đề nghị thứ tự lựa chọn doanh nghiệp thụ hưởng trước hết phải căn cứ vào mục tiêu chương trình, mức độ đáp ứng tiêu chí, nhu cầu và hiệu quả dự kiến. Thời điểm nộp hồ sơ chỉ nên là tiêu chí giải quyết khi các điều kiện khác tương đương. Đồng thời, cần công khai tiêu chí, thời hạn xét duyệt, kết quả và lý do không được hỗ trợ. Theo đại biểu, cách làm này góp phần hạn chế cơ chế “xin - cho”, giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh.

Về nguyên tắc hỗ trợ và ngăn chặn hành vi trục lợi chính sách tại Điều 5 và Điều 7, đại biểu Nguyễn Đình Xuân (Tây Ninh) tán thành việc cơ quan soạn thảo bổ sung các quy định liên quan. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định tại Điều 5 về nguyên tắc xác định đối tượng thụ hưởng chính sách, bảo đảm việc hỗ trợ đúng bản chất và quy mô của doanh nghiệp.

Đại biểu nêu thực tế có tình trạng doanh nghiệp lớn thành lập doanh nghiệp con, doanh nghiệp cháu để tham gia thực hiện các gói thầu nhỏ, trong khi việc phân định, xác định mối liên hệ giữa các doanh nghiệp này còn khó khăn. Vì vậy, cần có cơ chế phù hợp để nhận diện, ngăn chặn việc lợi dụng mô hình doanh nghiệp liên kết nhằm hưởng chính sách hỗ trợ dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đột phá chính sách về đất đai, tín dụng và mua sắm công

Bên cạnh việc địa phương chủ động đầu tư hạ tầng khu/cụm công nghiệp (hiện đã có 110 khu công nghiệp sẵn sàng quỹ đất cho doanh nghiệp nhỏ và vừa), đại biểu Nguyễn Đình Xuân đề xuất mở rộng hỗ trợ mặt bằng đối với doanh nghiệp có nhu cầu sản xuất ngoài khu/cụm công nghiệp.

Đại biểu nêu một số phương án có thể xem xét như giảm 30% tiền chuyển quyền hoặc giảm 30% tiền thuê đất, áp dụng đối với trường hợp trả tiền thuê đất hằng năm hoặc trả tiền một lần, nhằm tạo thêm điều kiện tiếp cận mặt bằng sản xuất cho doanh nghiệp.

Về chính sách hỗ trợ tín dụng, đại biểu bày tỏ sự đồng tình với việc bổ sung các giải pháp hỗ trợ tiếp cận vốn, bởi đây là một trong những khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo đại biểu, các doanh nghiệp này thường gặp trở ngại khi vay vốn do tài sản hiện có không đủ điều kiện hoặc giá trị không đáp ứng yêu cầu tài sản bảo đảm đối với các khoản vay phục vụ đầu tư, mở rộng sản xuất, kinh doanh.

Từ thực tế đó, đại biểu thống nhất với định hướng xây dựng quỹ hỗ trợ và đề nghị tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận nguồn vốn dựa trên dòng tiền, hợp đồng và tài sản hình thành trong tương lai. Cách tiếp cận này sẽ góp phần tháo gỡ khó khăn về tài sản bảo đảm, mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng và hỗ trợ doanh nghiệp có điều kiện phát triển sản xuất, kinh doanh.

Tham gia góp ý, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) đề nghị thống nhất tính chỉ tiêu mua sắm công theo giá trị mua sắm tại Điều 12, không lựa chọn giữa tỷ lệ giá trị và tỷ lệ gói thầu. Cơ quan thực hiện phải giải trình, kiểm tra nếu không đạt tỷ lệ ưu tiên.

Về vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết dự thảo quy định dành tối thiểu 20% kinh phí mua sắm công cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, ưu tiên các gói thầu dưới 20 tỷ đồng. Trong gần 1 năm triển khai thực tế, đã có gần 226.000 gói thầu dưới 20 tỷ đồng được giao cho hơn 12.000 doanh nghiệp, với tổng giá trị đạt khoảng 126.000 tỷ đồng.

Về hỗ trợ tiền thuê đất và cơ chế cấp phiếu hỗ trợ (voucher), đại biểu Nguyễn Đình Xuân đề nghị cân nhắc sử dụng thuật ngữ tiếng Việt thay cho từ “voucher” trong dự thảo Luật. Theo đại biểu, có thể nghiên cứu các cách gọi như “phiếu thanh toán”, “phiếu tạm ứng” hoặc thuật ngữ tiếng Việt phù hợp khác, đồng thời giải thích rõ nội hàm trong phần giải thích từ ngữ để bảo đảm cách hiểu thống nhất, chính xác, tránh sử dụng thuật ngữ có nhiều nghĩa.

Cắt giảm thủ tục giải thể, xử lý nợ thuế tồn đọng và phân hóa mức phạt

Thực tế hiện nay có nhiều doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm nhưng tiền phạt và nợ thuế phát sinh vẫn liên tục tăng, gây kéo dài thủ tục giải thể. Đại biểu Nguyễn Đình Xuân ủng hộ đề xuất của Bộ Tài chính về miễn, giảm thuế môn bài và các khoản nợ thuế liên quan đối với doanh nghiệp đã giải thể. Đại biểu nhấn mạnh: Nếu doanh nghiệp có thể đăng ký thành lập trong 1 ngày thì thủ tục giải thể cũng cần rút ngắn xuống từ 2–3 ngày đối với các trường hợp đủ điều kiện.

Về phía cơ quan quản lý, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn thông tin thêm, hiện cả nước còn khoảng 2,8 triệu mã số thuế chưa đóng (trong đó có 1,2 triệu mã số thuộc doanh nghiệp và chi nhánh). Riêng 8 tháng đầu năm 2026, cơ quan thuế đã xử lý đóng gần 600.000 mã số thuế và Bộ đang nghiên cứu các cơ chế đặc thù trình Quốc hội xem xét xử lý triệt để.

Trước mối lo ngại về chi phí tuân thủ và mức phạt hành chính quá cao làm chùn bước các hộ kinh doanh muốn chuyển đổi lên doanh nghiệp, đại biểu Nguyễn Đình Xuân đề xuất sửa đổi Luật Xử lý vi phạm hành chính theo hướng phân hóa mức phạt dựa trên quy mô doanh nghiệp: Doanh nghiệp nhỏ mức phạt bằng 1,3 lần mức phạt cá nhân. Doanh nghiệp vừa mức phạt bằng 1,5 lần mức phạt cá nhân. Doanh nghiệp lớn mức phạt bằng 2 lần mức phạt cá nhân.

Cách tiếp cận này sẽ thay thế cho quy định cào bằng mức phạt tổ chức gấp 2 lần cá nhân như hiện nay, giúp giảm gánh nặng tài chính quá sức đối với các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Cũng tại phiên thảo luận, đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) dẫn số liệu khảo sát gần 500 doanh nghiệp của Bộ Tài chính cho thấy chỉ có khoảng 9% doanh nghiệp thực sự tiếp cận và thụ hưởng chính sách hỗ trợ. Nguyên nhân do tiến độ hỗ trợ chưa theo kịp lộ trình cải tiến sản xuất của doanh nghiệp và hoạt động hỗ trợ còn mang tính thời vụ. Đại biểu đề nghị đổi mới phương thức tổ chức, lựa chọn đơn vị thực hiện công khai, minh bạch và thanh toán gắn chặt với kết quả nghiệm thu.

Giải trình cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 68 là không hỗ trợ doanh nghiệp tràn lan mà chuyển sang tạo lập môi trường thuận lợi, dẫn dắt doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển, đáp ứng yêu cầu của đất nước trong giai đoạn mới.

Dự thảo Luật lần này hướng tới tiếp tục cắt giảm thời gian tuân thủ (thời gian qua đã giảm 53% thời gian và 54% chi phí tuân thủ) và khuyến khích doanh nghiệp đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) trong kỷ nguyên mới.

Minh Phương