Hoạ sĩ Nguyễn Xuân Lục: Tài hoa lặng lẽ!

Đến với hội hoạ như duyên nghiệp!

Trong đời sống mỹ thuật Việt Nam, sơn mài có thể xem là cuộc hôn phối đặc biệt giữa hội họa và thủ công. Nó sinh ra từ nhựa cây sơn ta, từ bàn tay của người thợ hơn là giá vẽ của họa sĩ. Chỉ đến thế kỷ XX, cùng sự xuất hiện của Trường Mỹ thuật Đông Dương, sơn mài mới được nâng lên thành một loại hình hội họa đỉnh cao.

Trong dòng chảy bản sắc văn hoá ấy, nhiều thế hệ họa sĩ Việt đã không ngừng tìm cách tiếp nối, mở rộng biên giới của chất liệu truyền thống này. Nguyễn Xuân Lục thuộc lớp nghệ sĩ như thế. Anh lặng lẽ, bền bỉ và luôn tìm cách bước ra khỏi những công thức quen thuộc.

Sinh năm 1983 tại làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ (Hà Nội), Nguyễn Xuân Lục lớn lên giữa tiếng đục gỗ, bụi trai lẫn ánh sáng toát ra từ xà cừ. Do vậy, khi được học sơn mài ở Trường Đại học Mỹ thuật công nghiệp Hà Nội, anh sớm thấu hiểu độ sâu của sơn, độ phản quang của vỏ trai, cảm giác thô ráp của vóc…, để làm “vốn” cho sáng tác sau này.

Tuy nhiên, ban đầu Nguyễn Xuân Lục không định hướng trở thành hoạ sĩ. Việc học sơn mài chỉ để tận dụng và phát huy những kỹ năng mà anh đã có ở làng nghề. Đó cũng là lý do sau khi tốt nghiệp, anh đi làm thiết kế tới 3 năm trời thay vì theo nghiệp vẽ. Nhưng như anh nói, cuộc sống cứ đưa đẩy để rồi anh từ một người thợ đến đến một họa sĩ như một định mệnh.

“Nó như duyên nghiệp. Tôi thường vẽ những suy nghĩ của mình về cuộc sống, về mối quan hệ con người với tự nhiên và xã hội. Làm sáng tác thì người nghĩ sao thì tranh nó vậy”, hoạ sĩ Nguyễn Xuân Lục tâm sự.

Điều thú vị là Nguyễn Xuân Lục không khai thác sơn mài như một “đặc sản dân tộc” để chiều thị hiếu. Anh đối thoại với chất liệu bằng tâm thế của một nghệ sĩ đương đại. Tranh của anh mang đến người xem cảm giác như đang bước vào thế giới trừu tượng, nguyên sơ. Những khoảng tối sâu thẳm trong tranh của anh không gợi cảm giác bi quan, mà mang đến sự tĩnh lặng. Trong thế giới ấy, con người dường như nhỏ bé hơn, nhưng cũng tự do hơn trước vô hạn của không gian.

Với Nguyễn Xuân Lục, một tác phẩm sơn mài chưa bao giờ khép lại ở vẻ đẹp của bề mặt. Anh tin rằng, phía sau mỗi lớp sơn được mài đi mài lại là một cánh cửa khác của tư duy nghệ thuật. Chính câu hỏi tưởng như rất nhỏ rằng “tại sao chỉ là mặt phẳng?” đã dẫn anh rời khỏi những giới hạn quen thuộc của hội họa để bước vào những thử nghiệm mới. Từ đó, tranh của Nguyễn Xuân Lục được biến đổi nó thành các bề mặt uốn lượn, hình khối, thay đổi bề mặt bức tranh.

Khi bề mặt được bẻ cong, hình khối được đẩy ra khỏi tính hai chiều, ánh sáng và cấu trúc sẽ thay đổi theo từng góc nhìn của người thưởng thức. Điều này được thể hiện khá rõ trong tranh của anh, đặc biệt ở các triển lãm như Bụi (2019), Sơn &Giấy (2020) hay “Dưới lớp thời gian” (2025)... Ở đó, xà cừ hiện lên như những dải bụi sao trôi trên nền sơn đen sâu thẳm.

“Ánh sáng của xà cừ (từ vỏ trai, ốc) như một chất liệu và chính nó cũng là đối tượng chính của tác phẩm”, Nguyễn Xuân Lục nói.

Đó là về chất liệu, còn với phong cách, Nguyễn Xuân Lục cũng có nhiều thử nghiệm mới mẻ. Thông thường, hội hoạ sơn mài Việt Nam có truyền thống biểu đạt hiện thực khá mạnh, nhưng hoạ sĩ này lại chọn con đường trừu tượng - một lối đi khó và ít khán giả hơn.

Vậy vẽ trừu tượng có khó hơn không? Nguyễn Xuân Lục trả lời rằng “không có loại hình nào khó hơn hay dễ hơn. Để đạt được đỉnh cao thì tất cả đều khó và có giá trị ngang nhau. Vấn đề là mỗi người sẽ thấy mình hợp với cái gì, thế mạnh kỹ năng của mình là gì và suy nghĩ của mình hợp với cách biểu đạt nào”.

Anh cũng nói thêm, xem tranh đừng nên cố hiểu họa sĩ vẽ cái gì. Thay vào đó người xem nên tập trung vào cảm xúc từ màu sắc, nhịp điệu từ bức tranh.

“Hãy xem một tác phẩm nghệ thuật trước hết bằng cách cảm nhận từ cảm xúc của mình, từ kinh nghiệm sống, từ những ký ức của mình xem tác phẩm đó có gợi cho mình cảm xúc gì không. Như cách chúng ta nhìn ngắm một bông hoa, chúng sẽ thích vì thấy nó đẹp về màu sắc, về hình dáng. Chúng ta không cần biết đến các đặc tính sinh học của nó nhưng chúng ta vẫn cảm nhận được vẻ đẹp của nó”, người hoạ sĩ tài hoa ví von.

Quả thực vậy, trong góc nhìn của Nguyễn Xuân Lục, nếu cố quan tâm đến người họa sĩ vẽ gì, người xem sẽ đánh mất khả năng cảm nhận của mình. Một bức tranh thành công là tự nó cho người xem có cảm xúc chứ không phải thông qua lời giải thích. Việc đọc về ý tưởng, trao đổi thêm với họa sĩ là để hiểu rộng và sâu hơn về tác phẩm.

Người đi lạc vào vùng đất mới

Với phong cách riêng, Nguyễn Xuân Lục đã sớm ghi dấu ấn trong đời sống mỹ thuật đương đại bằng một hành trình sáng tạo bền bỉ và giàu cá tính. Anh có hàng chục cuộc triển lãm trong và ngoài nước, góp phần đưa sơn mài Việt bước ra khỏi những giới hạn quen thuộc, vươn ra thế giới. Đặc biệt, triển lãm cá nhân tại Wangju, Hàn Quốc và triển lãm Viridity Peak tại Cao Hùng, Đài Loan đã đưa chất liệu truyền thống Việt Nam đối thoại với ngôn ngữ tạo hình đương đại quốc tế.

Anh tâm sự rằng, không có giới hạn nào cho chất liệu sơn mài. Mỗi hướng đi thì chất liệu sẽ có những cách biểu đạt riêng tuỳ vào quan niệm thẩm mỹ của họa sĩ. Các thế hệ họa sĩ thời kỳ đầu của nền mỹ thuật Việt Nam đã khai phá và đưa sơn mài trở thành quốc họa bằng con đường biểu đạt hiện thực. Các giai đoạn sau, càng khai phá thì các họa sĩ sơn mài càng tìm tòi nhiều hướng đi mới, cách biểu đạt mới cho sơn mài.

“Với tôi, làm sáng tạo thì cần làm cái gì đó mới và tôi thích làm những cái ít người khai thác. Làm sáng tạo phải như người đi lạc vào vùng đất mới, một nơi nguyên thủy chưa có dấu chân người, điều đó mới làm cho mình thấy phấn khích”, anh Lục chia sẻ.

Gần đây, Nguyễn Xuân Lục quyết định chuyển xưởng sáng tác về hẳn làng nghề, để phù hợp với giai đoạn sáng tác mới.

“Tôi sẽ có nhiều dự án lớn, vậy nên cần không gian rộng và những người thợ phụ giúp cho công việc của mình. Những người ở làng nghề họ đã có những kỹ năng cơ bản nên công việc của mình cũng dễ dàng hơn”, anh Lục nói.

Từng nêu cảm nhận về quá trình hoạt động nghệ thuật của Nguyễn Xuân Lục, họa sĩ Lương Xuân Đoàn - Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, chia sẻ: “Lục có lợi thế nền tảng từ làng nghề, có đủ điều kiện để phát triển nghề nhưng bạn ấy thực can đảm khi sử dụng chất liệu tốn kém nhất trong mỹ thuật là sơn mài. Phải yêu lắm, có thể nói dám thế chấp cả cuộc đời cho nghệ thuật mới làm được”.

Thực tế, hội họa sơn mài vốn là địa hạt khó, đòi hỏi sự kiên nhẫn. Một tác phẩm có thể kéo dài hàng tháng, thậm chí lâu hơn, bởi người họa sĩ phải đi qua nhiều công đoạn: hom vóc, phủ sơn, cẩn, mài, lên màu, rồi lại mài. Sơn mài không cho phép sự nóng vội. Nó giống một quá trình “đãi” hình ảnh từ bóng tối.

Có lẽ chính tính chất ấy tạo nên vẻ điềm tĩnh trong con người Nguyễn Xuân Lục. Những ai từng tiếp xúc với anh thường nhận thấy sự kiệm lời, từ tốn. Anh không thuộc mẫu nghệ sĩ ồn ào hay cố tạo dựng hình ảnh cá nhân bằng phát ngôn. Với anh, tác phẩm là nơi cất tiếng nói mạnh mẽ nhất.

“Tôi chỉ muốn làm việc, làm việc và làm việc. Được làm việc mình yêu thích, được sống với đam mê thực sự là một hạnh phúc”, Nguyễn Xuân Lục nói và khẳng định rằng những người làm sơn mài có thái độ nghiêm túc và làm đến tận cùng của sự đam mê thì đó chính là bảo tồn và làm cho nghệ thuật sơn mài Việt Nam ngày càng phát triển.

Hoài Lam