Hình thành 3 vòng kiểm soát tác phẩm xuất bản về nội dung nhạy cảm

Ngày 9/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Các đại biểu Quốc hội tập trung góp ý vào nhiều vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển ngành xuất bản, nhất là trước sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và phương thức sáng tạo, sản xuất, phát hành, tiếp cận xuất bản phẩm.

Hỗ trợ xuất bản ấn phẩm về văn hoá đồng bào dân tộc thiểu số

Góp ý về chính sách của Nhà nước phát triển hoạt động xuất bản tại Điều 7 dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long đồng tình với các chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng, đất đai, đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu xuất bản phẩm phục vụ nhiệm vụ chính trị. 

Đại biểu đặc biệt đề nghị cụ thể hóa nguồn lực, định mức và cơ chế đặt hàng đối với xuất bản phẩm phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo, vùng đặc biệt khó khăn, trẻ em, người khiếm thính, người khiếm thị và các nhóm yếu thế. Theo đại biểu, nếu chỉ quy định ở mức khung mà không có cơ chế bảo đảm nguồn lực, chính sách hỗ trợ văn hóa đọc khó đi vào thực tế.

Đại biểu Nguyễn Minh Tâm đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị cũng đề nghị bổ sung cơ chế bảo đảm nguồn lực tài chính ổn định cho hoạt động đặt hàng xuất bản phẩm phục vụ nhiệm vụ chính trị, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo. Đồng thời, cần nghiên cứu áp dụng thống nhất thuế giá trị gia tăng đối với sách in, sách điện tử và sách nói để tạo động lực chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản.

Đối với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đại biểu Cà Thị Thắm đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu cho rằng sách về tiếng nói, chữ viết, lịch sử, phong tục tập quán có vai trò quan trọng trong việc gìn giữ ngôn ngữ và bản sắc văn hóa. Việc ghi chép, số hóa, sản xuất và lưu trữ tri thức dân gian cũng góp phần hạn chế nguy cơ mai một những giá trị truyền thống.

Đại biểu Cà Thị Thắm đề nghị Nhà nước có chính sách hỗ trợ kinh phí hoặc đặt hàng xuất bản đối với các ấn phẩm về tiếng nói, chữ viết, lịch sử, văn hóa và tri thức truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số. Đồng thời, cần ưu tiên số hóa các tài liệu, tư liệu, sách quý có nguy cơ thất truyền và xây dựng cơ sở dữ liệu để người dân, học sinh, nhà nghiên cứu thuận lợi tiếp cận.

Đại biểu cũng đề nghị khuyến khích ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong dịch thuật, số hóa, phổ biến tri thức dân tộc thiểu số, song phải kiểm chứng nội dung, bảo vệ quyền của cộng đồng và tôn trọng bản sắc văn hóa.

Hoàn thiện khung pháp lý đối với văn học mạng

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là hoạt động có tính chất xuất bản trên không gian mạng, trong đó có văn học mạng.

Theo đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An), từ năm 2012 đến nay, văn học mạng đã phát triển mạnh, tại nhiều quốc gia trở thành một ngành công nghiệp quy mô lớn. Trong khi đó, dự thảo Luật vẫn được thiết kế theo cách tiếp cận truyền thống, coi tác phẩm xuất bản là một bản thảo hoàn chỉnh.

Đại biểu cho rằng đặc thù của văn học mạng là tác phẩm có thể được hình thành từng chương, có sự tương tác với độc giả và được tác giả đăng tải trực tiếp trên nền tảng. Vì vậy, cần có cách tiếp cận phù hợp hơn với phương thức sáng tác và phổ biến tác phẩm trên không gian mạng.

Ông Hiếu đề nghị xác định nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng dựa trên các tiêu chí như được công bố có hệ thống, được lưu trữ và có thể truy cập lại. Đối với tác phẩm công bố theo kỳ, có thể đăng ký một lần cho toàn bộ tác phẩm thay vì từng chương và thực hiện lưu chiểu bản hoàn chỉnh khi kết thúc đăng tải hoặc chuyển thành xuất bản phẩm điện tử.

Đại biểu cũng đề nghị quy định trách nhiệm của các nền tảng phổ biến văn học mạng, trong đó nền tảng chuyên nghiệp phải đăng ký hoạt động, có người chịu trách nhiệm về nội dung, bộ phận biên tập phù hợp, cơ chế xác thực danh tính tác giả, phân loại nội dung theo độ tuổi và lưu nhật ký để phục vụ hậu kiểm.

Cùng quan tâm đến xuất bản trên không gian mạng, đại biểu Nguyễn Minh Tâm (Đoàn Quảng Trị) cho rằng khái niệm “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng” còn rộng, có thể dẫn tới cách hiểu và áp dụng không thống nhất, chồng chéo với pháp luật về báo chí, thông tin điện tử, mạng xã hội, an ninh mạng và sở hữu trí tuệ.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung ngay trong Luật các tiêu chí nhận diện, trường hợp loại trừ, chủ thể chịu trách nhiệm và cơ chế xử lý; đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm tính linh hoạt trong quản lý.

Về công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, đại biểu Nguyễn Thái Học đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk đề nghị nghiên cứu bổ sung một điều luật riêng. Theo đại biểu, các quy định hiện nay trong dự thảo chưa đủ mạnh và chưa tạo sức răn đe cần thiết đối với những vi phạm trong hoạt động xuất bản.

Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh đồng tình với việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, nhưng cho rằng xuất bản là lĩnh vực có tác động lớn đến tư tưởng nên những nội dung liên quan đến chính trị, lịch sử, tư tưởng cần được kiểm soát chặt chẽ.

Đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang đề nghị kiểm tra, giám sát dựa trên mức độ rủi ro, mức độ tuân thủ pháp luật, ứng dụng công nghệ và khai thác dữ liệu; ưu tiên nguồn lực kiểm tra đối với hoạt động và nội dung có nguy cơ cao.

Ba vòng kiểm soát đối với nội dung quan trọng, nhạy cảm

Giải trình các vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, qua thảo luận tại tổ và hội trường, các đại biểu thống nhất cao về sự cần thiết sửa đổi Luật Xuất bản nhằm thể chế hóa các chủ trương về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, công nghiệp văn hóa và văn hóa đọc; đồng thời tháo gỡ vướng mắc, cải cách thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp, phân quyền.

Về quản lý nhà nước, tiền kiểm và hậu kiểm, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết dự thảo kế thừa quy định phải nộp xuất bản phẩm lưu chiểu chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành, đồng thời tăng cường kiểm soát đối với những nội dung quan trọng, phức tạp, nhạy cảm như viết về Lãnh tụ, lịch sử dân tộc, chiến tranh cách mạng, danh nhân văn hóa, anh hùng dân tộc, lãnh đạo Đảng, Nhà nước…

Cơ chế này được thiết kế theo ba vòng kiểm soát: nhà xuất bản thẩm định nội dung và trình cơ quan chủ quản phê duyệt kế hoạch xuất bản; cơ quan chủ quản xem xét, phê duyệt; cơ quan quản lý nhà nước thẩm định xuất bản phẩm lưu chiểu và cho ý kiến trước khi nhà xuất bản quyết định phát hành.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh, việc nộp lưu chiểu 10 ngày trước phát hành không đồng nghĩa với việc phải chờ đủ 10 ngày mới được phát hành, mà nhằm xác định trách nhiệm của nhà xuất bản và tạo điều kiện để cơ quan quản lý xử lý nếu phát hiện vi phạm.

Về chính sách phát triển ngành, dự thảo tập trung hỗ trợ chuyển đổi số, xuất bản điện tử, văn hóa đọc, tác giả, đồng bào dân tộc thiểu số và các địa bàn khó khăn; đồng thời chú trọng đào tạo, thu hút nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng đội ngũ biên tập viên.

Đối với hoạt động xuất bản trên môi trường số, xuyên biên giới, bảo vệ quyền tác giả và sử dụng trí tuệ nhân tạo, Bộ trưởng cho biết dự thảo đã bổ sung các quy định liên quan và cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát để bảo đảm phù hợp với các cam kết quốc tế và Luật Sở hữu trí tuệ.

Dự thảo cũng tạo cơ sở pháp lý cho việc hình thành các mô hình tập đoàn xuất bản, truyền thông và cơ quan chủ lực xuất bản, truyền thông theo tinh thần Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư; đồng thời tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, tăng cường tự chủ và hậu kiểm, hoàn thiện quy định về nhập khẩu xuất bản phẩm, phòng, chống in lậu, vi phạm bản quyền và trách nhiệm của các nền tảng trung gian, nền tảng xuyên biên giới.

Bình Minh