EVFTA- Kết quả không chỉ là những con số

Cú hích cho thương mại song phương

Ngày 1/8/2020 Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA) chính thức có hiệu lực, tính đến nay, dù chỉ là một giai đoạn ngắn trong hành trình 36 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU), song EVFTA đã tạo ra những tác động rõ nét đối với hợp tác kinh tế song phương.

Theo số liệu từ Hải quan Việt Nam và Cơ quan Thống kê Quốc gia (NSO), tổng kim ngạch thương mại Việt Nam - EU đã vượt 900 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 1/1995 đến tháng 6/2026.

Chỉ tính riêng 6 năm kể từ khi EVFTA đi vào thực thi (từ tháng 8/2020) đã đóng góp 383,8 tỷ USD, tương đương 42,6% tổng kim ngạch của hơn ba thập kỷ hợp tác. Điều đó phản ánh tốc độ hội nhập thương mại tăng nhanh ngay khi các rào cản tiếp cận thị trường được tháo gỡ.

6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch thương mại song phương đạt 41,4 tỷ USD. Trong đó, Việt Nam xuất khẩu sang EU 31,8 tỷ USD và nhập khẩu 9,7 tỷ USD, tạo mức thặng dư thương mại khoảng 22 tỷ USD. Đáng chú ý, con số này còn cao hơn mức xuất siêu của cả năm 2019 - thời điểm trước khi EVFTA có hiệu lực.

Tuy nhiên theo ông Jean-Jacques Bouflet - Phó Chủ tịch EuroCham, quan hệ thương mại giữa Việt Nam và EU không chỉ được đánh giá từ các con số giá trị thương mại mà cần được nhìn nhận thêm ở góc độ khác. Đó là khi các sản phẩm công nghệ cao, máy móc thiết bị tiên tiến và dược phẩm từ châu Âu góp phần nâng cao năng suất công nghiệp của Việt Nam, ở chiều ngược lại các sản phẩm điện tử, cơ khí, dệt may, da giày, đồ gỗ và nông sản của Việt Nam bổ sung hiệu quả cho chuỗi cung ứng và nhu cầu tiêu dùng tại châu Âu.

Ông Bouflet cho rằng, EVFTA đã hình thành một hệ sinh thái kinh tế mang tính bổ trợ, giúp mỗi bên phát huy lợi thế của mình. Việt Nam cần tăng cường nhập khẩu các giải pháp công nghệ giá trị cao từ châu Âu nhằm phục vụ quá trình hiện đại hóa công nghiệp và nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Sau 6 năm thực thi, hiệu quả của EVFTA còn được phản ánh qua niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam.

Theo Chỉ số Niềm tin Kinh doanh (BCI) quý II/2026 của EuroCham, 55% doanh nghiệp châu Âu coi Việt Nam là trung tâm hoạt động cốt lõi hoặc thị trường tăng trưởng trọng điểm, trong khi 22% xem Việt Nam là một cấu phần quan trọng trong mạng lưới khu vực.

Trong các doanh nghiệp đang tham gia thương mại song phương, một nửa cho biết hưởng lợi trực tiếp từ các ưu đãi thuế quan của EVFTA. Có 33% doanh nghiệp áp dụng thuế suất ưu đãi cho ít nhất 20% kim ngạch thương mại và gần 20% áp dụng cho hơn một nửa dòng lưu chuyển hàng hóa.

Đáng chú ý, 66% doanh nghiệp ghi nhận những khoản tiết kiệm tài chính có thể đo lường được. Phần lớn tiết kiệm từ 5-15%, trong khi 11% doanh nghiệp đạt mức tiết kiệm trên 30%. Các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thương mại, logistics và hàng tiêu dùng là nhóm hưởng lợi lớn nhất.

Theo chia sẻ của một doanh nghiệp nhập khẩu châu Âu tham gia khảo sát BCI, hơn 80% hoạt động thương mại giữa EU và Việt Nam của doanh nghiệp hiện được hưởng ưu đãi thuế quan từ EVFTA. Việc giảm chi phí nhập khẩu đã giúp doanh nghiệp giảm giá bán từ 5-15%, qua đó nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm tại thị trường Việt Nam và mở rộng cơ hội tăng trưởng.

Đối với các doanh nghiệp logistics, việc khách hàng tận dụng hiệu quả EVFTA cũng góp phần thúc đẩy nhu cầu dịch vụ giao nhận, kho bãi và phân phối trong chuỗi cung ứng.

Tháo gỡ rào cản, tận dụng cơ hội

Tuy nhiên, khi các rào cản thuế quan dần được xóa bỏ, những vướng mắc về thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ lại nổi lên là thách thức mới.

Theo Văn phòng Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU, một số doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tận dụng ưu đãi EVFTA cho rằng nguyên nhân nằm ở việc chuyển dịch chính sách của EU với nhiều chính sách yêu cầu các tiêu chuẩn, quy chuẩn và thủ tục chặt chẽ trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Báo cáo của Eurocham cũng chỉ ra trong số các doanh nghiệp gặp vướng mắc khi tận dụng hiệp định thì có 50% liên quan đến công tác quản lý thuế nội địa. 33% khác đề cập đến sự phức tạp của Quy tắc Xuất xứ (RoO), thủ tục hồ sơ Chứng nhận Xuất xứ (C/O) và các yêu cầu xác minh khác nhau giữa các khu vực tài phán.

Đơn cử như trường hợp một doanh nghiệp sản xuất đa quốc gia phục vụ thị trường khắp châu Âu, Úc và Bắc Mỹ. Mặc dù hoạt động trong các lĩnh vực có nhiều tiềm năng thụ hưởng từ EVFTA, chưa đến 20% các lô hàng xuất đi EU của công ty này hiện đủ điều kiện hưởng đãi ngộ ưu đãi. Doanh nghiệp này lý giải tỷ lệ tận dụng thấp không phải do thiếu cơ hội thương mại, mà xuất phát từ việc các quốc gia thành viên EU và Việt Nam có cách hiểu và giải thích hồ sơ khác nhau, đồng thời các yêu cầu về xuất xứ liên tục thay đổi khiến việc duy trì sự tuân thủ đồng bộ trở nên khó khăn.

Việc giải quyết các điểm nghẽn về quy định pháp lý càng trở nên cấp thiết hơn khi các khuôn khổ phát triển bền vững của châu Âu chính thức có hiệu lực.

Ông Jean-Jacques Bouflet - Phó Chủ tịch EuroCham cho biết: Khác với các thế hệ hiệp định thương mại tự do trước đây, EVFTA vươn xa hơn việc cắt giảm thuế quan để bao trùm cả hợp tác hải quan, tiêu chuẩn kỹ thuật, sở hữu trí tuệ, phát triển bền vững và tính minh bạch trong quản lý. Khi các tiêu chuẩn môi trường, yêu cầu truy xuất nguồn gốc sản phẩm và kỳ vọng về thẩm định chuỗi cung ứng không ngừng tiến hóa – đặc biệt là dưới tác động của Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal), Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) – năng lực thấu hiểu và thực thi các quy định này sẽ trở thành yếu tố quyết định ngày càng quan trọng đối với sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Theo EuroCham, để duy trì lợi thế xuất khẩu trong giai đoạn tới, việc đơn giản hóa thủ tục hải quan, đẩy nhanh hoàn thuế, số hóa hồ sơ chứng từ và làm rõ Quy tắc xuất xứ sẽ giúp nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, tận dụng hiệu quả hơn những cơ hội mà EVFTA mang lại.

Đại diện Văn phòng Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU cũng nhấn mạnh: Năng lực cạnh tranh xuất khẩu của Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào việc tuân thủ các tiêu chuẩn xanh của châu Âu, từ Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM), Quy định Chống Phá rừng EU (EUDR) cho đến các yêu cầu về chuỗi cung ứng bền vững, thiết kế sinh thái, tái chế sản phẩm dư thừa, quá hạn sử dụng. Những quy định này không còn là rào cản phi thuế quan tùy chọn mà đang trở thành điều kiện tiên quyết để tham gia thị trường EU.

Hà Phương