Chuyển đổi xanh: Chìa khóa thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm công nghiệp nông thôn

Diễn đàn “Chuyển đổi xanh: Chìa khóa kết nối tiêu thụ và thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm công nghiệp nông thôn” diễn ra chiều ngày 3/9 tại TP.HCM đã phác thảo một hệ sinh thái thương mại mới, nơi các rào cản xanh đang dần biến thành động lực nâng cấp chuỗi giá trị cho hàng nông thôn Việt Nam.

Từ bài toán "xuất khẩu bao nhiêu" đến cuộc đua "giữ lại bao nhiêu" giá trị

Tại diễn đàn, PGS.TS Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, đã đặt ra một câu hỏi thẳng thắn về thành tích xuất khẩu: Sau khi sản phẩm đi hết chuỗi giá trị, cơ sở sản xuất, người lao động và cộng đồng nông thôn thực sự giữ lại được bao nhiêu tiền?

Thực tế hiện nay vô cùng khắc nghiệt. Một chiếc giỏ mây bán lẻ tại thị trường châu Âu có giá từ 25 - 40 euro, nhưng giá FOB chỉ đạt khoảng 6 - 9 USD, và cơ sở làng nghề trực tiếp sản xuất chỉ nhận về từ 3 - 5 USD. Như vậy, phần giá trị thực tế giữ lại tại nơi sản xuất chỉ vỏn vẹn khoảng 10 - 15%.

Khoảng cách quá lớn này cho thấy các cơ sở sản xuất nông thôn của chúng ta dù có năng lực chế tạo tốt nhưng lại đang hoàn toàn bỏ trống các khâu tạo ra giá trị cao như: thiết kế sản phẩm, xây dựng thương hiệu, marketing, quản lý dữ liệu khách hàng và phân phối.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp Việt Nam hiện chủ yếu mới chỉ tham gia ở cấp độ thấp nhất của chuỗi giá trị toàn cầu là "có sản phẩm xuất khẩu". Để nâng cấp vị trí và giành lại phần giá trị xứng đáng, các cơ sở công nghiệp nông thôn bắt buộc phải chuyển dịch từ lợi thế "giá nhân công và nguyên liệu rẻ" sang một tổ hợp năng lực mới gồm: chất lượng, sự khác biệt, truy xuất nguồn gốc, tính bền vững và khả năng cung ứng ổn định.

"Rào cản xanh" – Từ tấm vé thông hành bắt buộc đến luật chơi toàn cầu

Các tiêu chuẩn môi trường quốc tế đang dịch chuyển nhanh chóng từ hình thức "khuyến khích" sang "điều kiện thương mại bắt buộc". Hàng loạt quy định khắt khe như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), Quy định chống phá rừng của EU (EUDR), hộ chiếu sản phẩm số và các yêu cầu thẩm định chuỗi cung ứng đang buộc các doanh nghiệp phải chứng minh rõ nguồn gốc nguyên liệu thô, mức phát thải carbon và tính minh bạch của cả quá trình sản xuất.

Bà Đỗ Thị Minh Trâm, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), khẳng định: "Chuyển đổi xanh không chỉ là yêu cầu về môi trường mà đang trở thành một yếu tố trực tiếp quyết định khả năng cạnh tranh và mở rộng thị trường của các cơ sở công nghiệp nông thôn".

Tuy nhiên, đối với các doanh nghiệp quy mô nhỏ, hộ sản xuất và hợp tác xã nông thôn, chi phí tuân thủ các tiêu chuẩn xanh này là một gánh nặng tài chính cố định rất lớn. Do đó, các chính sách hỗ trợ không thể chỉ dừng lại ở việc tài trợ từng chiếc máy đơn lẻ, từng bộ bao bì hay vài chuyến hội chợ.

Ngành công nghiệp nông thôn cần một hệ sinh thái dịch vụ đồng bộ, kết nối từ khâu thiết kế, kiểm nghiệm, chứng nhận xanh, truy xuất nguồn gốc cho đến logistics và tài chính xanh.

Thị trường Halal và kinh tế tuần hoàn trở thành động lực bứt phá mới

Bên cạnh các thị trường truyền thống, diễn đàn cũng chỉ ra những hướng đi mang tính chiến lược. Chuyên gia Dewi Suratty nhấn mạnh, chứng nhận Halal không chỉ giới hạn ở thực phẩm mà bao trùm cả quần áo, mỹ phẩm, dịch vụ du lịch, tài chính và logistics. Xu hướng quốc tế hóa tiêu chuẩn Halal tại các nước như Indonesia, Malaysia, UAE, Pakistan đang mở ra cơ hội vàng để ASEAN trở thành trung tâm sản xuất Halal toàn cầu.

Khó khăn lớn nhất hiện nay là nhận thức của doanh nghiệp còn hạn chế và chi phí duy trì chứng nhận cao. Để giải quyết, doanh nghiệp cần ứng dụng các công nghệ số như AI và Blockchain nhằm tối ưu hóa và giảm bớt chi phí tuân thủ.

PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn (ĐHQG TP.HCM), đề xuất 3 trụ cột giải pháp giúp đưa nông sản vào hệ thống bán lẻ hiện đại trong nước gồm: chuẩn hóa kỹ thuật và xanh hóa chuỗi cung ứng; đổi mới bao bì bằng vật liệu thân thiện môi trường gắn liền với "câu chuyện bản địa"; và tái cấu trúc chính sách thương mại.

Ông cũng lưu ý các doanh nghiệp phải tính đúng, tính đủ giá thành sản xuất làm gốc để xây dựng chiết khấu đa tầng, tránh tình trạng "vỡ trận" tài chính trước yêu cầu nâng chiết khấu từ nhà bán lẻ.

Thổi hồn bản sắc địa phương và xây dựng hệ sinh thái bền vững

Chia sẻ về hành trình thực tế của doanh nghiệp, ông Nguyễn Quang Duy, Chủ tịch Tập đoàn DT Group (Khánh Hòa), mang đến câu chuyện truyền cảm hứng về việc nâng tầm sản phẩm rong nho.

Trước đây, người nông dân vớt tảo thực vật dạt bờ biển mang phơi khô bán thô cho nước ngoài với giá chỉ 2.600 đồng/kg, nhưng sau khi được nước bạn chế biến sâu và bán ngược lại Việt Nam, giá trị đã vọt lên gần 3 triệu đồng/sản phẩm. Nhận thấy sự chênh lệch phi lý này, DT Group đã nghiên cứu giải pháp chế biến sâu thành công và xuất khẩu trực tiếp thu về ngoại tệ.

Ông Duy đúc rút hai bài học lớn cho hàng nông sản, tiểu thủ công nghiệp Việt khi ra biển lớn: Một sản phẩm có câu chuyện bản sắc sẽ chạm tới trái tim khách hàng, khiến họ yêu mến tài nguyên đất nước sản sinh ra nó và sẵn sàng chi trả mức giá cao. Việc in hình cờ đỏ sao vàng trực tiếp lên bao bì sản phẩm xuất khẩu là cách ngắn nhất, trực quan nhất để giới thiệu hình ảnh Việt Nam đến bạn bè quốc tế.

Hướng tới tương lai bền vững, DT Group đang nghiên cứu phát triển mô hình trang trại rong biển xa bờ với hệ sinh thái 3 tầng khép kín: nuôi cá chim xuất khẩu; nuôi nhuyễn thể tận dụng phân cá để lọc sạch môi trường; và nuôi tách rong biển để tái tạo đại dương, hướng tới việc sở hữu các chứng chỉ carbon biển.

Tuấn Kiệt