Chính sách đãi ngộ nghệ nhân: Động lực tiếp sức cho "báu vật sống" giữ lửa di sản

Nghệ nhân dân gian – "trụ cột" gìn giữ linh hồn văn hóa dân tộc

Các nghệ nhân từ lâu đã được trân trọng nhìn nhận là những "báu vật sống", những người nắm giữ tinh hoa văn hóa nghệ thuật truyền thống của dân tộc. Họ chính là kho tư liệu đồ sộ, một "cơ sở dữ liệu" sống động phản ánh và truyền dạy các giá trị văn hóa cho thế hệ sau.

Từ những làn điệu dân ca, dân vũ đến các nghề thủ công truyền thống, nghệ nhân là người nắm giữ "bí quyết" thực hành và miệt mài cống hiến theo kiểu "mưa dầm thấm lâu".

Thực tế cho thấy, nhờ sự đam mê và kiên trì của các nghệ nhân, nhiều giá trị văn hóa phi vật thể cận kề nguy cơ mai một đã được hồi sinh mạnh mẽ. Tại Hà Nội, nhờ sự đam mê của họ, nhiều loại hình nghệ thuật tưởng chừng bị lãng quên như múa Ải Lao, múa Bài bông đã được phục dựng thành công và ghi danh.

Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn tĩnh, các nghệ nhân còn giúp di sản trở thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội thông qua các sản phẩm du lịch đặc sắc, giúp du khách trong và ngoài nước hiểu sâu sắc hơn về bản sắc địa phương.

Theo GS.TS. Lê Hồng Lý, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cho rằng, nghệ nhân dân gian giữ vai trò "trụ cột" trong việc giáo dục lòng tự hào và trách nhiệm về bản sắc dân tộc cho thế hệ trẻ. Ông nhấn mạnh rằng: “Danh hiệu Nghệ nhân dân gian là sự tôn vinh tài năng sáng tạo và công lao giữ gìn bí quyết văn hóa của các tộc người”.

Tháo gỡ "nút thắt" mưu sinh bằng hành lang pháp lý đột phá

Dù mang trên vai sứ mệnh to lớn, các nghệ nhân đã phải đối mặt với không ít khó khăn trong đời sống thường nhật. Suốt một thời gian dài, phần lớn các nghệ nhân đều đã cao tuổi, không có biên chế hay cơ quan chủ quản, sống chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp hoặc lao động tự do.

Họ thiếu không gian thực hành, thiếu kinh phí điền dã và đặc biệt là thiếu lực lượng kế cận do giới trẻ chưa mặn mà với các loại hình truyền thống. Những bất cập về chế độ hỗ trợ kéo dài khiến nhiều nghệ nhân gặp khó khăn trong việc biến "tình yêu di sản" thành một công việc có thể bảo đảm cuộc sống.

Bước sang giai đoạn mới, những "nút thắt" này đã chính thức được tháo gỡ. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam: Đặt con người và văn hóa vào vị trí trung tâm, xác lập cách tiếp cận mới đưa văn hóa từ vai trò “đi sau” hỗ trợ lên vị trí “đi trước soi đường”, là nền tảng và động lực nội sinh của quốc gia. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế hỗ trợ, đãi ngộ xứng đáng đối với nghệ nhân, nghệ sĩ để tạo dựng một hệ sinh thái văn hóa lành mạnh, chuyên nghiệp.

Nghị định số 215/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 17/9/2025) quy định các biện pháp quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể và đặc biệt là chính sách hỗ trợ kinh phí sinh hoạt hằng tháng cho nghệ nhân. Nghị định số 308/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 15/1/2026) quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức thi hành Luật Di sản văn hóa.

Ông Lê Văn Hoa - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa đánh giá: “Điểm đáng chú ý trong các nghị định mới này là các Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT), Nghệ nhân Nhân dân (NNND) được hưởng chính sách hỗ trợ kinh phí sinh hoạt hằng tháng theo đúng tài năng, đóng góp đã được Nhà nước công nhận mà không bị giới hạn bởi những điều kiện khắt khe như trong một số văn bản trước đây”. Sự thay đổi này đã chấm dứt hơn 10 năm bất cập trong chế độ đãi ngộ, mang lại niềm vui lớn cho cộng đồng nghệ nhân cả nước.

Động lực lớn để nghệ nhân “giữ lửa” nghề

Khi chính sách đi vào cuộc sống, niềm hạnh phúc hiện rõ trên gương mặt của các nghệ nhân ở mọi miền Tổ quốc. Họ xúc động vì sau bao năm âm thầm cống hiến, tài năng và sự hy sinh của họ đã được ghi nhận xứng đáng bằng những hành động thiết thực.

Trả lời báo chí, NNƯT Chamaléa Thơm (thôn Động Thông, xã Công Hải, tỉnh Khánh Hòa) – người đã dành hơn 10 năm âm thầm truyền dạy nhạc cụ mã la cho giới trẻ đồng bào Raglay chia sẻ: “Tôi được Nhà nước phong tặng danh hiệu NNƯT vào năm 2015. Từ đó đến nay, tôi vẫn tiếp tục biểu diễn, truyền dạy kỹ năng trình diễn về nhạc cụ mã la bởi đó là đam mê, trách nhiệm của bản thân.

"Việc chi trả chế độ hỗ trợ hằng tháng sẽ động viên, cổ vũ tinh thần các nghệ nhân chúng tôi trong việc trao truyền vốn di sản quý giá của ông cha. Nguồn kinh phí hỗ trợ sẽ giúp tôi có thêm chút điều kiện để toàn tâm toàn ý khi tham gia các hoạt động giữ gìn, phát huy giá trị nhạc cụ mã la của đồng bào Raglay. Tôi sẽ tích cực cống hiến nhiều hơn nữa”, ông nói.

Tại các làng nghề truyền thống của Hà Nội, những chính sách mới cũng thổi vào một luồng sinh khí mới. Nghệ nhân sơn mài Vũ Huy Mến bày tỏ: “Những chính sách đãi ngộ phù hợp sẽ giúp nghệ nhân có động lực lớn hơn để gắn bó và truyền lại tinh hoa nghề cho thế hệ sau. Mong rằng các chính sách này sẽ sớm đi vào cuộc sống một cách sâu rộng, giúp chúng tôi không còn quá lo toan về mưu sinh”.

Trong khi đó, Nghệ nhân làm tò he trẻ Đặng Văn Hậu chia sẻ anh đã chủ động mở lớp truyền dạy cho các em nhỏ trong vùng để vừa giữ nghề, vừa tạo thêm sinh kế từ du lịch. Anh kỳ vọng các cấp chính quyền sẽ tiếp tục tạo điều kiện về không gian thực hành bền vững và các chế độ đãi ngộ hàng tháng để thế hệ trẻ yên tâm nối nghiệp cha ông.

Bức tranh thực tiễn tại các địa phương

Việc triển khai các nghị định và nghị quyết mới về đãi ngộ nghệ nhân đang được các địa phương tích cực hiện thực hóa với những cách làm sáng tạo, phù hợp với đặc thù vùng miền.

Tại Hà Nội, HĐND TP đã ban hành Nghị quyết chuyên đề về chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát triển làng nghề. Theo đó, Hà Nội áp dụng mức hỗ trợ một lần: Nghệ nhân Nhân dân được hỗ trợ 40 triệu đồng; Nghệ nhân Ưu tú được hỗ trợ 30 triệu đồng; Nghệ nhân Hà Nội được hỗ trợ 20 triệu đồng.

Đặc biệt, để khuyến khích công tác truyền dạy, thành phố hỗ trợ mức bồi dưỡng giảng dạy trực tiếp cho nghệ nhân theo buổi truyền nghề: 500.000 đồng/buổi đối với NNND/NNUT và 300.000 đồng/buổi đối với nghệ nhân Hà Nội. Đây là nguồn động viên to lớn để các làng nghề như Chuyên Mỹ (khảm trai), sơn mài Hạ Thái hay làng tò he Xuân La tiếp tục đỏ lửa.

Tại tỉnh Khánh Hòa đang áp dụng mức chuẩn trợ cấp là 500.000 đồng/tháng. Từ mức chuẩn này, tỉnh chi trả theo hệ số: Nghệ nhân Nhân dân (hệ số 10) nhận 5.000.000 đồng/tháng; Nghệ nhân Ưu tú (hệ số 6,5) nhận 3.250.000 đồng/tháng.

Tính đến tháng 8/2026, nhiều xã vùng sâu vùng xa đã tiên phong ban hành quyết định trợ cấp cho nghệ nhân. Điển hình như xã Khánh Sơn đã ban hành quyết định trợ cấp hằng tháng cho NNUT Mấu Quốc Tiến từ ngày 21/8/2026 (truy lĩnh tính từ tháng 2/2026).

Các xã khác như Phước Hữu, Phước Hà, Công Hải cũng đã hoàn thành áp dụng chính sách cho các NNƯT Hán Nghiên, Phú Văn Lương, Tạ Yên Lơ, Chamaléa Thơm. Chuẩn bị cho đợt phong tặng danh hiệu lần thứ tư, Sở VHTTvà DL Khánh Hòa cũng đã trình hồ sơ xét tặng cho 40 cá nhân khác và cam kết áp dụng ngay chính sách hỗ trợ khi có quyết định vinh danh.

Tại tỉnh Lào Cai, hiện có 37 NNND, NNUT đang sinh sống tại các thôn, bản, trong đó có tới 24 nghệ nhân nắm giữ nghệ thuật trình diễn dân gian (chiếm 65%). Nhận thức rõ di sản chỉ thực sự sống khi được trao truyền, Lào Cai đã chọn hướng đi gắn bảo tồn với du lịch bền vững và kinh tế di sản.

Sở VHTT và DL tỉnh Lào Cai đã chỉ đạo các xã, phường nhanh chóng rà soát và thành lập các câu lạc bộ, nhóm thực hành di sản văn hóa phi vật thể tại cơ sở do chính các nghệ nhân làm nòng cốt. Các địa phương đã khẩn trương lập dự toán kinh phí hỗ trợ thành lập các câu lạc bộ này gửi về Sở trước ngày 21/8/2026 để phối hợp với Sở Tài chính cấp kinh phí hoạt động. Đây là giải pháp căn cơ để tạo ra không gian thực hành thực tế, đưa di sản vào trường học, điểm du lịch, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Chính sách hỗ trợ sinh hoạt hằng tháng và tôn vinh xứng đáng dành cho các NNND, NNUT không chỉ đơn thuần là sự hỗ trợ tài chính, mà là sự tri ân sâu sắc của quốc gia đối với những người đã dành trọn cuộc đời giữ gìn "linh hồn" đất nước.

Những tín hiệu tích cực từ thực tiễn triển khai tại Hà Nội, Khánh Hòa hay Lào Cai chính là minh chứng cho thấy: Khi tình yêu di sản được tiếp sức bởi những quyết sách đúng đắn và kịp thời, ngọn lửa văn hóa truyền thống sẽ tiếp tục được giữ sáng và truyền đời qua các thế hệ mai sau.

Minh Anh