Chính sách đãi ngộ là "điểm tựa" để nghệ nhân giữ lửa di sản

Những chính sách mới mang tính đột phá từ Nghị quyết 80

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã xác lập một cách tiếp cận mới, đặt văn hóa vào vị trí “đi trước soi đường”, trở thành nền tảng và động lực nội sinh của quốc gia. Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất là việc nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế đãi ngộ xứng đáng đối với nghệ nhân.

Theo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam, Nhà nước bảo đảm nguồn lực tài chính bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc cùng sinh sống trên đất nước Việt Nam và các giá trị văn hóa có nguy cơ mai một, nghệ thuật truyền thống; xây dựng và thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù cho văn hóa các dân tộc thiểu số; phát triển không gian bảo tồn văn hóa, làng, bản, buôn, phum, sóc truyền thống gắn với phát triển du lịch, phát huy vai trò của chủ thể văn hóa tạo sinh kế bền vững...

Không chỉ vậy, nhiều địa phương cũng đã ban hành các chính sách hỗ trợ nghệ nhân. Ví dụ tại Hà Nội, từ năm 2023, thành phố đã ban hành Nghị quyết số 23/2022/NQ-HĐND quy định chế độ đãi ngộ, hỗ trợ nghệ sĩ nhân dân, nghệ sĩ ưu tú; nghệ nhân và Câu lạc bộ tiêu biểu trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể.

Cũng trong năm 2023, TP Hà Nội đã chi đãi ngộ mỗi nghệ nhân nhân dân 40 triệu đồng, mỗi nghệ nhân ưu tú 30 triệu đồng. Tổng kinh phí đã chi hơn 3,5 tỷ đồng cho 14/18 nghệ nhân nhân dân và 101/113 nghệ nhân ưu tú còn sống.

Hoặc với Khánh Hoà, địa phương này cũng ban hành nhiều chính sách nhằm nhằm cụ thể hóa chủ trương của Chính phủ, quan tâm đến đời sống của các nghệ nhân đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú. Theo Sở VH-TT-DL, mức kinh phí chuẩn áp dụng là 500.000 đồng/tháng và với nghệ nhân ưu tú, áp dụng hệ số 6,5 lần so với mức chuẩn (tương đương 3.250.000 đồng/người/tháng), nghệ nhân nhân dân áp dụng hệ số 10 lần so với mức chuẩn (tương đương 5 triệu đồng/người/tháng)...

Xây dựng hệ sinh thái văn hóa bền vững

Có thể thấy, những chính sách này không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ tài chính mà còn mang ý nghĩa chính trị và xã hội sâu sắc. Việc tôn vinh nghệ nhân giúp khẳng định vai trò của họ là “chủ thể sáng tạo” và lan tỏa các giá trị văn hóa.

Những con số đãi ngộ cụ thể thể hiện sự ghi nhận của Nhà nước, tạo động lực để nghệ nhân yên tâm cống hiến, giúp di sản không bị mai một trước nguy cơ đứt gãy thế hệ. Điều này góp phần tạo dựng một hệ sinh thái văn hóa lành mạnh, chuyên nghiệp và nâng cao vị thế của văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

Vừa qua, khi Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hoá Việt Nam được thông qua, rất nhiều nghệ nhân vui mừng, phấn khởi. Nghệ nhân làm tò he Đặng Văn Hậu cho biết, để giữ nghề truyền thống, anh chủ động mở lớp truyền dạy cho các em nhỏ trong vùng, tạo thêm thu nhập và thu hút du khách quốc tế đến với làng nghề. Anh bày tỏ mong muốn thành phố có thêm các chính sách hỗ trợ thiết thực, tạo điều kiện về không gian thực hành, chế độ hàng tháng, để nghệ nhân yên tâm sáng tạo và truyền nghề.

Còn nghệ nhân sơn mài Vũ Huy Mến cũng bày tỏ: “Những chính sách đãi ngộ phù hợp sẽ giúp nghệ nhân sẽ có động lực lớn hơn để gắn bó và truyền lại tinh hoa nghề cho thế hệ sau. Mong rằng, Nghị quyết 80-NQ/TW cùng các chính sách trên sẽ sẽ sớm đi vào cuộc sống, giúp chúng tôi không còn quá lo toan về mưu sinh”, ông nói.

TS Bùi Văn Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế nhận định, Nghị quyết 80 đã đưa con người - từ nghệ nhân dân gian đến văn nghệ sĩ - trở thành trung tâm của sự phát triển. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn chỉ ra rằng việc triển khai chính sách ở nhiều nơi còn chậm, mức hỗ trợ chưa sát với đặc thù của những người làm nghề tự do, không có biên chế.

Đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo, Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai nhấn mạnh khó khăn trong việc đào tạo đội ngũ kế cận khi nghệ thuật truyền thống có thu nhập thấp, khiến giới trẻ không mặn mà. Đại biểu đề nghị Chính phủ cần rà soát và ban hành đề án đào tạo dài hơi, đặc biệt là cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho nghệ sĩ truyền dạy - đối tượng hiện vẫn chưa được quy định rõ trong một số văn bản pháp lý hiện hành.

Cùng chung nỗi trăn trở, Thạc sĩ Man Khánh Quỳnh, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cảnh báo rằng số lượng nghệ nhân nắm giữ di sản đang ít dần do tuổi cao, trong khi thế hệ trẻ chưa đủ "mặn mà", dẫn đến nguy cơ mai một các giá trị truyền thống.

Một góc nhìn mới mẻ được Đại biểu Nguyễn Hữu Nghĩa, Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên đưa ra là việc cần quan tâm đến nguồn nhân tài ở khu vực tư nhân, vì đây là lực lượng nòng cốt trong hoạt động sáng tạo văn hóa xã hội. Ông đề xuất Nhà nước nên tạo động lực cho khu vực tư nhân đầu tư vào công nghiệp văn hóa thông qua các chính sách về thuế, tín dụng và đất đai.

Đặc biệt, đại biểu Nghĩa gợi ý mô hình Quỹ Văn hóa nghệ thuật nên để khu vực tư nhân thành lập và vận hành, còn Nhà nước chỉ đóng vai trò hỗ trợ về mặt chính sách.

Với sự vào cuộc đồng bộ từ Nghị quyết của Đảng đến các chính sách cụ thể của Quốc hội và địa phương, đội ngũ nghệ nhân đang có thêm điểm tựa vững chắc để tiếp tục "giữ lửa" di sản dân tộc.

Tuấn Kiệt