Bảo tồn văn hóa dân tộc Khmer trong không gian phát triển mới

Tham dự Hội nghị có Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy; Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Y Thông, Phó Vụ trưởng Vụ tuyên truyền công tác dân tộc, tôn giáo, Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hoàng Hành; đại diện các bộ, ban, ngành Trung ương và địa phương; các nhà khoa học, chuyên gia trong lĩnh vực dân tộc học, di sản và du lịch; các chức sắc, chư tăng Phật giáo Nam tông Khmer, người có tầm ảnh hưởng trong đồng bào dân tộc Khmer.

Nhiều tín hiệu tích cực kèm nhiều thách thức

Dân tộc Khmer hiện có khoảng trên 1,3 triệu người, cư trú tập trung chủ yếu tại khu vực Nam Bộ: An Giang, Cà Mau, TP. Cần Thơ, TP. Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, TP. Hồ Chí Minh và Vĩnh Long.

Đây là cộng đồng dân cư có lịch sử cư trú lâu đời, tạo dựng nên một không gian văn hóa đặc sắc, giàu bản sắc, đóng vai trò quan trọng trong nền văn hóa Việt Nam thống nhất.

Hiện, khu vực Tây Nam Bộ có trên 450 chùa Phật giáo Nam tông Khmer. Hệ thống chùa Khmer giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống cộng đồng, không chỉ là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, mà còn là nơi bảo tồn, truyền dạy tiếng nói, chữ viết, giáo dục đạo đức và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ dân tộc Khmer.

Các lễ hội truyền thống như: Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Oóc Om Bók, đua ghe Ngo… tiếp tục được duy trì rộng khắp tại các địa phương có đông đồng bào dân tộc Khmer sinh sống.

Đây không chỉ là các hoạt động tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng, mà còn là môi trường thực hành, trao truyền nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như Dù kê, Rô băm, nhạc Ngũ âm, hát Aday, múa Chằn, múa Rom vong, múa Lâm thôn…

Nhiều loại hình di sản văn hóa của dân tộc Khmer đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, như: Nghệ thuật Dù kê Khmer Nam Bộ, Nghệ thuật Rô băm, Lễ hội Oóc Om Bók, Nghệ thuật trình diễn dân gian nhạc Ngũ âm, Nghề làm cốm dẹp của dân tộc Khmer, Nghệ thuật múa dân gian Khmer...

Phó Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ Nguyễn Thị Ngọc Điệp cho biết: Địa phương hiện có 120 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer. Trong đó, 2 ngôi chùa được xếp hạng di tích quốc gia là chùa Kh’Leang và chùa Dơi; 9 ngôi chùa được xếp hạng di tích cấp thành phố; 6 nghệ nhân là người DTTS được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân nhân dân”, “Nghệ nhân ưu tú” lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể.

Trong 16 Di sản văn hóa phi vật thể của Cần Thơ có một Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại là “Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ”; 15 Di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong đó có “Nghệ thuật trình diễn dân gian hát Aday của người Khmer xã Xà Phiên”.

Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Điệp, thời gian qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Khmer luôn được thành phố quan tâm tạo điều kiện.

Thành phố cũng triển khai thực hiện đồng bộ, hiệu quả các chủ trương, chính sách về công tác dân tộc và chính sách dân tộc, nhất là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi.

Không riêng Cần Thơ, nhiều địa phương khác có đông đồng bào Khmer sinh sống, cũng đang đẩy mạnh công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của bà con.

Phát biểu tại Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh: Thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về công tác dân tộc và phát triển văn hóa, công tác bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Khmer đã đạt được nhiều kết quả tích cực.

Tuy nhiên, thực tiễn đang đặt ra không ít khó khăn, thách thức. Một số loại hình văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một; cùng với thời gian, đội ngũ nghệ nhân ngày càng cao tuổi; việc truyền dạy văn hóa trong cộng đồng, nhất là đối với thế hệ trẻ còn gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, quá trình đô thị hóa, di cư lao động và tác động của kinh tế thị trường đang làm biến đổi không gian văn hóa truyền thống của đồng bào các DTTS nói chung;đồng bào Khmer nói riêng.

Để văn hóa Khmer tiếp tục phát huy giá trị

Ông Nguyễn Hoàng Hành - Phó Vụ trưởng Vụ tuyên truyền công tác dân tộc, tôn giáo, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, cho rằng, điều đáng lo ngại hiện nay, không chỉ là nguy cơ mai một văn hóa, mà sâu xa hơn là nguy cơ đứt gãy truyền nối văn hóa trong thế hệ trẻ.

Theo ông Nguyễn Hoàng Hành, ở một số nơi vẫn còn tình trạng chính sách phân tán, thiếu liên kết; hoạt động bảo tồn còn nặng tính hành chính hoặc phong trào. Một số giá trị văn hóa có nguy cơ bị thương mại hóa, “sân khấu hóa”, tách khỏi không gian văn hóa nguyên gốc của cộng đồng.

Bởi vậy, bối cảnh mới đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ tư duy quản trị văn hóa và công tác dân tộc, tôn giáo; đặc biệt là phải hoàn thiện thể chế, chính sách dân tộc, tôn giáo gắn với phát triển văn hóa theo hướng tích hợp, liên ngành, đồng bộ và phù hợp với bối cảnh phát triển mới.

Ông Nguyễn Hoàng Hành nhấn mạnh, phải chuyển mạnh từ tư duy “bảo tồn văn hóa thuần túy” sang tư duy “quản trị phát triển dựa trên giá trị văn hóa”. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo phát triển, còn cộng đồng phải thực sự là chủ thể trung tâm của quá trình bảo tồn, sáng tạo và lan tỏa văn hóa.

"Ngoài ra, chuyển đổi số không chỉ là số hóa dữ liệu văn hóa, mà phải là số hóa khả năng lan tỏa bản sắc, kết nối thế hệ trẻ với cội nguồn văn hóa dân tộc bằng những phương thức mới, hiện đại và hấp dẫn hơn”, ông Nguyễn Hoàng Hành nhấn mạnh.

Ở lĩnh vực giáo dục, Ts. Ngô Sô Phe - Hiệu trưởng Trường Ngôn ngữ - Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ và Nhân văn (CLASKA), Trường Đại học Trà Vinh, cho rằng, cần tiếp tục phát huy vai trò của các cơ sở giáo dục trong đào tạo nguồn nhân lực văn hóa nghệ thuật, bồi dưỡng giáo viên, phát triển đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ am hiểu ngôn ngữ và văn hóa Khmer.

Theo Ts. Ngô Sô Phe, việc đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, số hóa các giá trị văn hóa của vùng đồng bào Khmer, sẽ góp phần tạo thêm nguồn lực phục vụ công tác bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc trong giai đoạn mới.

Minh Sáng